Ai có thể (và sẽ) học cách tư duy phản biện?

Ảnh minh họa về tư duy phản biện. Nguồn ảnh: http://assessment-centre.co.uk

Câu trả lời ở đây là bất cứ ai, từ trẻ em đến người già. Ngay cả trẻ nhỏ cũng có thể học những thứ như quan hệ nhân – quả – một sự kiện cụ thể có kết quả cụ thể – thông qua sự kết hợp giữa thử nghiệm/ trải nghiệm của chính mình với việc được giới thiệu cho những ý tưởng phức tạp hơn của những người khác.

Đôi khi người ta dễ dàng chấp nhận ngay ý kiến của những người được thừa nhận về trí tuệ (giáo viên) hay có thẩm quyền trong lĩnh vực liên quan. Điều này thực ra trái ngược với tư duy phản biện, vốn dựa vào việc chất vấn.

Nhiều người trưởng thành có thói quen thực hành tư duy phản biện như lẽ tự nhiên. Nhiều người biết cách, nhưng vì những lý do khác nhau –sợ hãi, tư lợi, định kiến ​​sâu sắc hoặc những niềm tin không được kiểm chứng – lại không chọn cách đó. Hơn nữa, có lẽ phần lớn là có khả năng học cách tư duy phản biện, nhưng chưa được dạy hoặc tiếp xúc với những kinh nghiệm mà lẽ ra sẽ cho phép họ tự học được.

Đây chính là nhóm cuối cùng mà vừa cần nhất, lại vừa dễ học hỏi nhất về cách tư duy phản biện. Nó thường bao gồm những người có trình độ học vấn và thu nhập tương đối thấp, những người tự thấy mình không có quyền lực. Một khi họ nắm được khái niệm tư duy phản biện thì tư duy phản biện có thể làm thay đổi toàn bộ quan điểm của họ về thế giới. Thường thì trải nghiệm tham gia vào một sáng kiến ​​hoặc can thiệp của cộng đồng sẽ tạo ra động cơ học tập đó.

Tư duy phản biện đòi hỏi khả năng tư duy trừu tượng. Đây là khả năng tư duy về những thứ không có ở đó – trông thấy trước các hậu quả và khả năng trong tương lai, tư duy về chính tư duy của bạn, mường tượng ra các kịch bản chưa từng tồn tại. Hầu hết mọi người đều có khả năng học tư duy theo cách này, nếu được khuyến khích và có cơ hội.

LÀM THẾ NÀO ĐỂ GIÚP MỌI NGƯỜI HỌC CÁCH TƯ DUY PHẢN BIỆN?

Học cách tư duy phản biện luôn luôn là một quá trình lâu dài. Nhiều người phải học cách tư duy trừu tượng – bản thân nó là một quá trình lâu dài – trước khi họ có thể áp dụng thực sự các nguyên tắc của tư duy phản biện. Ngay cả những người vốn đã có khả năng đó nhưng lại thường bị làm chậm lại, hoặc thậm chí bị chững lại, bởi những hậu quả về mặt phát triển và tâm lý – và đôi khi là những hậu quả thực tế – của những thứ mà họ đang bị yêu cầu phải làm. Thường phải có một cơn khủng hoảng nào đó hoặc một chuỗi trải nghiệm tiêu cực mới thúc đẩy được mọi người mong muốn tư duy theo một cách khác.

Ngay cả như vậy thì việc phát triển năng lực tư duy phản biện cũng không nhất thiết làm mọi thứ trở nên tốt hơn. Nó có thể làm thay đổi các mối quan hệ trong gia đình, thay đổi thái độ đối với công việc và các vấn đề của cộng đồng, và gây ra sự bất hòa trong một cuộc sống mà trước đây những chuyện đó chưa được nhận ra. Việc học hỏi tư duy phản biện đòi hỏi lòng can đảm.

Mấu chốt của toàn bộ việc này là, mặc dù có hàng loạt những điều mà chúng ta tin đó là các bước thực hiện hiệu quả được trình bày trong phần này, việc giảng dạy tư duy phản biện không phải là một phép màu. Lý do chúng ta tiếp tục sử dụng thuật ngữ “phát triển” và “quá trình” là do tư duy phản biện là thứ phát triển qua thời gian, thì mới có thể bám rễ sâu được. Đừng nôn nóng nếu nhiều người có vẻ như không thể có được ngay khả năng ấy: điều đó trên thực tế là không thể.

Việc giúp đỡ người khác học cách tư duy phản biện có thể diễn ra trong một lớp học –đó là mục đích chính của giáo dục đại học – nhưng có lẽ nó còn phổ biến hơn trong các hoàn cảnh khác. Các can thiệp của cộng đồng các loại tạo ra cơ hội để học tập, cả vì những người tham gia thường tham gia trong một thời gian và vì họ thường trải qua các khó khăn mà làm cho họ thấy rõ ràng rằng quan điểm thế giới của họ là không đủ để giải quyết những vấn đề mà họ đối mặt. Nhiều người sẵn sàng thay đổi, và chào đón cơ hội để thử thách cách mà sự vật tồn tại và học hỏi cách tư duy mới.

Cũng với lý do như vậy, việc học cách tư duy phản biện có thể là một quá trình đáng sợ. Nó dẫn bạn đến những ý tưởng có vấn đề mà bạn có thể đã chờ đợi cả đời, và để thách đố các nhân vật quyền thế, những người mà bạn có thể đã tôn kính. Nó có thể bắt bạn phải giải quyết các vấn đề mà bạn nghĩ không giải quyết được. Điều đó tương tự về mặt kiến thức của môn bungee (nhảy cầu): một khi bạn đã nhảy ra khỏi cầu thì sẽ không trở lại, và bạn phải tin rằng sợi dây thun đó sẽ giữ lại bạn.

Do đó việc tạo điều kiện cho tư duy phản biện – dù chính thức hay không – đều đòi hỏi không chỉ kiến thức về quá trình đó. Nó đòi hỏi bạn phải có sự thông cảm, động viên, khuyến khích, và sự trung thực, và bạn phải làm gương.

Thực sự có ba khía cạnh giúp con người phát triển tư duy phản biện: làm thế nào để trở thành một người hướng dẫn cho quá trình này; cách giúp đỡ mọi người phát triển “lập trường phản biện”, tức là nếp suy nghĩ hướng dẫn họ luôn luôn sử dụng tư duy phản biện; và cách giúp đỡ mọi người học cách áp dụng tư duy phản biện để giải quyết các vấn đề và sự việc của cộng đồng.

LÀM THẾ NÀO ĐỂ TRỞ THÀNH MỘT NGƯỜI DẠY TƯ DUY PHẢN BIỆN

Stephen Brookfield đã triển khai một hướng dẫn 10 điểm dành cho người dạy về tư duy phản biện, tập trung vào cả người học và người dạy.

  1. Khẳng định giá trị bản thân của người học. Tư duy phản biện là một bài tập trí tuệ, nhưng nó cũng là vấn đề về sự tự tin và lòng can đảm. Học viên cần có sự tự tin để tin rằng những người có thẩm quyền hoặc những niềm tin đã được xác lập vẫn có thể là sai, và để thách thức chúng. Người dạy cần khuyến khích lòng tự trọng bằng cách xác nhận rằng ý kiến ​​của học viên là quan trọng và đáng được tôn trọng, rằng họ có và xứng đáng có tiếng nói.
  2. Chăm chú lắng nghe học viên. Lặp lại những từ ngữ và ý tưởng của họ để họ biết đã được lắng nghe. Những gì họ nói có thể tiết lộ những mâu thuẫn và giả định ẩn đằng sau mà mình có thể chất vấn.
  3. Thể hiện sự ủng hộ của bạn cho những nỗ lực tư duy phản biện. Khen thưởng các học viên khi họ thách thức những giả định, kể cả là của chính bạn.
  4. Suy ngẫm về những ý tưởng và hành động của học viên. Điều đó sẽ giúp bạn nhận ra được các giả định và sự thiên vị mà ​​họ có thể không nhận thức được.
  5. Động viên mọi người tư duy phản biện, nhưng giúp họ hiểu được đầu là thời điểm thích hợp để lên tiếng bày tỏ những ý kiến có tính phê phán và lúc nào thì không. Chẳng hạn nếu người học dùng từ ngữ không phù hợp đối với sếp của mình thì có thể bị sa thải. Điều quan trọng là người học phải hiểu được hậu quả có thể xảy ra từ việc nói về những kết luận của mình trước khi làm việc đó.
  6. Thường xuyên đánh giá tiến bộ của người học. Tư duy phản biện gồm cả sự suy ngẫm cũng như hành động, và một phần của sự suy ngẫm đó phải là về chính bản thân quá trình đó.
  7. Giúp người học tạo ra những mạng lưới tương trợ. Những mạng lưới này có thể gồm cả người học và những người khác trong cộng đồng đang học tập hoặc những người đã thực hành và hỗ trợ tư duy phản biện từ trước.
  8. Hãy là một người dạy có tư duy phản biện. Hãy làm gương về tư duy phản biện trong mọi việc bạn làm (đặc biệt, nếu bạn là giáo viên, hãy thể hiện nó ngay trong cách bạn dạy), khuyến khích học viên dám thách thức các giả định và ý tưởng của bạn và chính bạn cũng phải thách thức lại họ.
  9. Làm cho mọi người nhận thức được cách học tư duy phản biện. Thảo luận về phong cách học tập và tư duy, động lực từ bên trong và bên ngoài, phương pháp học, vai trò của kinh nghiệm, v.v… Bạn càng làm cho mọi người nhận thức được rõ về cách học ưa thích của họ thì họ càng dễ hiểu được cách mà họ đang tiếp cận các ý tưởng và hoàn cảnh và biết điều chỉnh nếu cần.
  10. Làm mẫu về tư duy phản biện. Hãy tiếp cận các ý tưởng và hoàn cảnh một cách có phê phán, và cố gắng giải thích suy nghĩ của bạn sao cho học viên có thể trông thấy được quá trình mà bạn đã vận dụng để đi tới kết luận.

Nguồn bài dịch và biên tập:Thinking Critically

Nguồn ảnh bìa website: elpais.com

Comments

comments