Bức tranh toàn cảnh về Hoạt động xã hội bạn không thể không biết- (P1)

Thuật ngữ “hoạt động xã hội” (activism) ở đây được hiểu là hoạt động phát sinh bởi một mục tiêu/lý tưởng cụ thể, hành động này vượt khỏi những trình tự thông thường. Nó có thể là đi đến gõ cửa vận động từng nhà, lập ra các kênh phát thanh/truyền hình thay thế, tổ chức các buổi gặp công khai, mit-tinh, biểu tình, tuyệt thực. Mục tiêu hoặc lý tưởng chủ đạo của người hoạt động có thể là quyền của phụ nữ, phản đối việc xây dựng một nhà máy hoặc đấu tranh vì hòa bình.

Hành động tạo ra thay đổi. Nguồn ảnh: http://www.ravishly.com

Hoạt động xã hội đã đóng một vai trò lớn trong việc chấm dứt chế độ nô lệ, thách thức độc tài, bảo vệ giới công nhân trước sự bóc lột, bảo vệ môi trường, thúc đẩy bình đẳng giới, chống phân biệt chủng tộc và nhiều vấn đề khác. Nó cũng có thể được sử dụng cho các mục đích như tấn công các nhóm thiểu số hoặc kích động chiến tranh.

Hoạt động xã hội là hiện tượng đã xuất hiện xuyên suốt chiều dài lịch sử trong mọi hệ thống chính trị. Tuy nhiên, nó chưa bao giờ nhận được nhiều sự chú ý từ các sử gia so với các diễn biến trên chính trường chính thống, với những kẻ cai trị, các cuộc chiến tranh, các cuộc bầu cử và các đế chế. Các nhà hoạt động thường là những người thách thức các chính sách và thực hành, cố gắng đạt được các mục tiêu thay đổi xã hội mà không nhằm mục đích nắm giữ quyền lực. Rất nhiều trong số những hoạt động kiểu này diễn ra sau hậu trường.

Có nhiều loại hình hoạt động, từ các cuộc đối thoại trực tiếp đến các vụ biểu tình lớn, từ các hành vi có nguyên tắc cho đến vô nguyên tắc, thậm chí là bất lương; từ những yêu cầu lịch sự đến những hành vi can thiệp trắng trợn, đáng lên án, từ các cuộc biểu tình hòa bình đến các cuộc tấn công bạo lực. Hoạt động là thứ khó định nghĩa rõ ràng, vì vậy mỗi người lại có cách hiểu khác nhau về hoạt động xã hội.

Bản chất của hoạt động xã hội không nhất thiết là tốt hay xấu. Tất cả phụ thuộc vào mục tiêu nó theo đuổi và những hành động được thực hiện, và khả năng suy xét của một người về những gì là xứng đáng. Một người có thể cho rằng một cuộc biểu tình là một biện pháp có giá trị nhằm bảo vệ tự do, trong khi một người khác có thể coi đó là một cuộc tấn công nguy hiểm vào nhân quyền.

Tương quan giữa hoạt động xã hội chính trị thông thường

Hoạt động xã hội là hành động vượt ra khỏi khuôn khổ của chính trị thông thường, với sự năng động, đam mê, sáng tạo và cam kết dấn thân nhiều hơn so với chính trị thông thường. Trong các hệ thống chính quyền mang tính đại diện, chính trị thông thường bao gồm các chiến dịch tranh cử, bỏ phiếu, thông qua các đạo luật và vận động (lobby) các chính trị gia. Các hành động nằm ở bên ngoài các địa hạt này bao gồm: xây dựng phong trào trong khu dân cư, tổ chức biểu tình, tuần hành. Lằn ranh giữa hoạt động xã hộichính trị thông thường là khá mờ nhạt và phụ thuộc vào từng hoàn cảnh.

Các hành động nhằm theo đuổi mục tiêu đặc thù như quyền của động vật và chống nạo phá thai là cái vượt lên trên chính trị thông thường. Tuy nhiên, các đảng phái chính trị đôi khi được thành lập để thúc đẩy các mục tiêu, lý tưởng đặc biệt, như trường hợp của các đảng Lao động (Công Đảng) ở một số quốc gia trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 hoặc các đảng Xanh từ thập niên1960. Trên phương diện đó, hoạt động xã hội trở thành chính trị thông thường (hoặc có thể gọi là chính trị chính thống/quy ước).

Bình thường, hoạt động xã hộichính trị chính thống là 2 thứ song hành với nhau, ví dụ như phong trào lao động – bao gồm các nghiệp đoàn – bên cạnh một đảng Lao động, hoặc các phong trào môi trường và hòa bình bên cạnh một đảng Xanh.

Hoạt động xã hội cũng có thể diễn ra trong khuôn khổ một tổ chức, như là doanh nghiệp, cơ quan chính phủ, đảng chính trị hoặc công đoàn. Các tổ chức đều có những cách thức/quy trình thông thường để làm các việc, chẳng hạn như các nhà quản lý cao cấp đưa ra các quyết định quan trọng trong công ty, tập đoàn. Nếu các nhân viên tập hợp lại để thách thức một quyết định hoặc cố gắng thay thế quy trình ra quyết định thông thường, điều này có thể được gọi là hoạt động xã hội, mặc dù những trường hợp này ít được biết đến hơn nhiều so với các dạng hoạt động xã hội ở chỗ công khai, công cộng.

Những gì được coi là hoạt động xã hội thì phụ thuộc vào những gì là thông lệ trong xã hội. Trong các xã hội với quyền tự do biểu đạt được tôn trọng và bảo vệ, việc gửi email nhóm để phàn nàn về chính phủ là việc xảy ra thường xuyên. Nhưng trong chế độ độc tài, điều đó có thể được nhìn nhận như là sự chống đối mang tính lật đổ và cả người gửi lẫn người quản lý danh sách email có thể bị trừng phạt. Tương tự như vậy, khi hình thức đình công bị cấm đoán, thì tổ chức đình công là dạng hoạt động mang tính táo bạo hơn so với khi chúng được coi là hợp pháp và diễn ra thường xuyên.

Hoạt động xã hội là thứ thường được thực hiện bởi những người có ít quyền lực bởi vì những người có quyền lực và ảnh hưởng có thể đạt được mục tiêu của mình bằng việc sử dụng các phương tiện thông thường.  Nhưng thỉnh thoảng những người ở vị trí quyền lực vẫn được gọi là nhà hoạt động. Đó là khi họ vượt lên trên những kỳ vọng thông thường, ví dụ như một “tổng thống với tinh thần của nhà hoạt động”- người thúc đẩy một nghị trình đầy tham vọng hoặc một “thẩm phán mang tinh thần của nhà hoạt động” – người diễn giải luật pháp theo cách mới.

Các phương pháp hoạt động

Hoạt động xã hội. Nguồn ảnh: http://www.adweek.com

Hình ảnh minh họa phổ biến nhất về hoạt động xã hội chính là các cuộc biểu tình công cộng, như là mit-tinh, tuần hành hoặc các cuộc tụ họp công khai. Đó là điểm bắt đầu rất hữu ích để xem xét các phương pháp dùng trong hoạt động xã hội.

Nhà nghiên cứu Gene Sharp chia các phương pháp của các hành động phi bạo lực thành 3 loại.

– Đầu tiên là phương pháp biểu tình và thuyết phục như là diễn thuyết, dùng các khẩu hiệu, biểu ngữ, lập thành hàng rào để cản trở lối vào một địa điểm nào đó, biểu tình khỏa thân, canh thức, ca hát, tuần hành và tập trung giảng dạy. Để được coi như là đấu tranh phi bạo lực – đồng thời là hoạt động xã hội, thì những việc làm kể trên cần vượt ra khỏi giới hạn các hành vi ứng xử thông thường. Ca hát trong dàn hợp xướng thì không phải là hoạt động xã hội, nhưng ca hát như một hình thức biểu tình, ví dụ: trong nhà tù, thì chắc chắc có thể được coi là hoạt động xã hội.

– Thứ hai là phương pháp bất hợp tác, ví dụ như là rút phép thông công trong một cộng đồng tôn giáo, không tuân thủ các nghi thức xã hội, “bỏ phiếu bằng chân” (di tản khỏi một khu vực/quốc gia để tỏ thái độ phản đối), từ chối trả tiền thuê cho chủ đất, tẩy chay nhà sản xuất, rút tiền tiết kiệm khỏi ngân hàng, cấm vận thương mại quốc tế, và nhiều dạng đình công.

– Thứ ba là phương pháp “can dự”, bao gồm biểu tình ngồi, chiếm giữ phi bạo lực, biểu diễn nghệ thuật theo kiểu “đánh du kích”, tuyệt thực và thiết lập các tổ chức kinh tế, chính trị thay thế.

Tất cả những điều này và nhiều hình thức khác chưa kể tên có thể là các phương pháp hoạt động – dưới hình thức phi bạo lực.

Có một lựa chọn khác là hoạt động xã hội bằng bạo lực như là đánh đập, bỏ tù, tra tấn, giết hại hoặc đánh bom. Các hoạt động bạo lực này được thực hiện bởi cảnh sát và các lực lượng quân đội. Chúng cũng có thể được thực hiện bởi những người không có thẩm quyền, thường được gọi là những chiến binh tự do hay khủng bố. Tuy nhiên chúng thường được gọi là đấu tranh vũ trang chứ không phải là hoạt động xã hội.

Một lựa chọn nằm ở giữa hành động phi bạo lực và đấu tranh vũ trang là hình thức bạo lực chống lại những đối tượng vật chất, trong đó có phá hoại tài sản. Hình thức này có thể bao gồm việc phá hỏng đường ống dẫn dầu, phá hủy cây trồng biến đổi gen hoặc thay đổi giao diện của một trang web. Những hoạt động này được thực hiện dựa trên việc đấu tranh vì một vấn đề nào đó. Giống như các hình thức hoạt động xã hội khác, việc phá hoại có thể được ca ngợi hoặc bị lên án. Ví dụ: Tiệc trà Boston – vốn là một sự kiện mang tính bước ngoặt trong cuộc Cách mạng Mỹ – đã có sử dụng phương pháp phá hoại kinh tế.

Các phương pháp hoạt động xã hội sẽ tiếp tục tiến hóa để thích nghi với các thời cơ chính trị và sự phát triển của văn hóa và công nghệ. Ví dụ, để thách thức nền văn hóa dựa trên chủ nghĩa tiêu thụ, một thực hành mới đã được phát triển gọi là gây nhiễu văn hóa, trong đó sử dụng phương pháp chuyển đổi các biểu tượng thông thường, như các biểu tượng được dùng trong quảng cáo, để tạo ra một thông điệp mới mang tính đối đầu. Ngày nay, người ta sử dụng hệ thống tin nhắn qua điện thoại để tổ chức các cuộc biểu tình. Phương pháp hoạt động trực tuyến (cyber-activism) sử dụng mạng internet để truyền thông và tổ chức các hành động mang tính truyền thống, đồng thời cũng đóng vai trò như một hình thức hoạt động trực tiếp, ví dụ: “oanh tạc” một trang web hoặc gửi các tập tin lớn để làm chậm hệ thống xử lý dữ liệu.

Trích trong cuốn: Bách khoa toàn thư về hoạt động và công lý xã hội (trang 19-27)

Tác giả: Brian Martin là giáo sư danh dự tại Đại học Wollongong, Úc. Ông là tác giả của 17 cuốn sách và hàng trăm bài viết về đấu tranh phi bạo lực, các cuộc tranh luận khoa học, các vấn đề thông tin, dân chủ và các chủ đề khác. Ông là phó chủ tịch của Whistleblowers Australia và điều hành một website lớn về việc đàn áp bất đồng chính kiến.

Nguồn bài dịchHoạt động xã hội, xét trên phương diện xã hội và chính trị

Comments

comments