Bức tranh toàn cảnh về Hoạt động xã hội bạn không thể không biết- (P2)

Các Nhóm và Phong trào

Nhiều nhà hoạt động là thành viên của các nhóm, có thể lớn hoặc nhỏ, có tính địa phương hoặc toàn cầu. Họ dành được một số ưu thế khi hoạt động trong khuôn khổ các nhóm. Họ có thể thực hiện các nhiệm vụ lớn hơn như là tổ chức một chiến dịch với quy mô trải rộng khắp một thành phố. Họ có thể chuyên môn hóa các nhiệm vụ, chức năng. Chẳng hạn như một người chịu trách nhiệm về việc trả lời các thắc mắc, người khác xây dựng website, người khác nữa thì quản lý thành viên hoặc giao tiếp với truyền thông.

Chức năng quan trọng khác của nhóm là hỗ trợ lẫn nhau. Nhiều nhà hoạt động bị mất tinh thần hoặc kiệt sức vì đấu tranh liên tục và chứng kiến công việc tiến triển chậm chạp. Việc hợp tác với những người khác có thể mang đến cảm giác đoàn kết và thường đưa tới những tình bạn lâu dài.

Đối với hầu hết những người tham gia vào các nhóm hoạt động, lý do khiến họ đã làm như vậy là vì họ nhận được lời mời tham gia bởi những người đã ở sẵn trong tổ chức. Những nhóm như vậy vừa phục vụ những mục đích mang tính cá nhân và xã hội, cũng vừa để thực hiện các nhiệm vụ đề ra.

Một thế kỉ trước, hầu hết các nhóm hoạt động thường hoạt động theo kiểu mặt đối mặt, trong đó việc điều phối giữa trong các nhóm thường được thực hiện thông qua các cuộc thăm viếng, qua thư từ và các thông báo công khai. Sau đó, sự phổ biến của điện thoại đã cho phép việc điều phối diễn ra nhanh chóng ở khoảng cách xa hơn và ngày nay, mạng Internet là yếu tố cho phép việc hợp tác, điều phối trên phạm vi toàn cầu.

Các nhóm hoạt động, cũng giống như bất cứ các nhóm nào khác như gia đình hay công ty, cũng có thể gặp các vấn đề, như hiểu lầm, thù hằn cá nhân hoặc xung đột quyền lực. Việc giúp cho các thành viên trong nhóm làm việc hiệu quả với nhau là rất quan trọng. Kỹ năng lắng nghe, tóm lược ý và giải quyết xung đột được gọi là các “chức năng duy trì”, trong khi kỹ năng thực hiện các hoạt động bên ngoài nhóm được gọi là các “chức năng tác vụ”.

Biểu tình chống chặt cây xanh. Nguồn ảnh: danlambaovn

Nhiều nhóm hoạt động nhỏ được tạo thành hoàn toàn từ các tình nguyện viên. Các nhóm lớn thường có một số nhân viên được trả lương cộng với nhiều tình nguyện viên. Các tổ chức hoạt động quốc tế như Amnesty International (Tổ chức Ân xá Quốc tế) hay Friends of the Earth (Những người bạn của Trái đất) được tạo thành từ nhiều nhóm địa phương, trong đó có một số nhân viên được trả lương để làm việc tại các văn phòng quốc gia hoặc quốc tế.

Các nhà hoạt động thuộc diện được trả lương thường hiếm khi được nhận một mức lương cao, dù cũng có những ngoại lệ. Bởi vì khi đã gắn bó tâm huyết với một vấn đề xã hội nào đó, họ thường sẵn lòng làm việc với mức lương thấp hơn nhiều so với khi đi làm một công việc thông thường. Khái niệm “nhà hoạt động chuyên nghiệp” có thể áp dụng cho những nhân viên được trả lương như thế, nhưng còn được dùng, đôi khi với nghĩa tiêu cực – để chỉ những tình nguyện viên mà dành nhiều thời gian cho việc hoạt động tới mức mà họ có kinh nghiệm ngang với một người làm việc toàn thời gian.

Cách dễ nhất để học hỏi và trở thành một nhà hoạt động là tham gia vào một nhóm hoạt động. Hiện tại không có nhiều khóa đào tạo về hoạt động xã hội ở các cơ sở giáo dục và các khóa dạy về kỹ năng thực hành thì còn ít hơn nữa. Một vào nhóm hoạt động có thực hiện các buổi đào tạo cho thành viên của họ và những người khác, nhưng hầu hết việc học tập được diễn ra theo phương pháp cá nhân- một kèm một, thông qua hướng dẫn trực tiếp, học thông qua bắt chước và học thông qua làm việc. Thêm vào đó, có các tài liệu hướng dẫn về phương pháo tổ chức phong trào ở cộng đồng, làm chiến dịch, thực hiện hành động phi bạo lực và các kỹ năng khác, trong đó các tài liệu được phổ biến trên Internet ngày càng đa dạng.

Nhóm là hình thức tổ chức chính của các nhà hoạt động nhằm thực hiện các nhiệm vụ cụ thể. Trong nhiều trường hợp, nhóm là bộ phận của thứ có thể gọi là một phong trào xã hội. Một phong trào xã hội điển hình bao gồm nhiều nhóm và nhiều cá nhân hành động vì một mục tiêu chung là thay đổi xã hội theo một hướng nhất định. Một phong trào thì có quy mô lớn hơn bất kì tổ chức riêng lẻ nào và có tầm nhìn rộng hơn và ít chặt chẽ, chi tiết hơn so với hầu hết các nhóm.

Ví dụ, phong trào vì hòa bình tại Mỹ bao gồm nhiều nhóm: các nhóm địa phương đóng vai trò làm chiến dịch về các vấn đề đơn lẻ như chống lại một cuộc chiến cụ thể, các nhóm ở tầm quốc gia thì theo đuổi các nghị trình lớn hơn như là giải trừ vũ khí hạt nhân, các mạng lưới chuyên môn như Hội Bác sĩ vì Trách nhiệm Xã hội (Physicians for Social Responsibility) và các tổ chức quốc tế như là War Resisters’ International. Phong trào vì hòa bình cũng chứa đựng nhiều chủ đề mang tính tổng quát hơn như phản đối chiến tranh và các loại vũ khí phi nhân tính.

Có nhiều loại niềm tin và sự ưu tiên khác nhau trong bất cứ phong trào nào. Một số người và các nhóm trong Phong Trào Vì Hòa Bình chống lại mọi hành vi gây chiến hoặc dính líu đến chiến tranh, trong khi những người khác chủ yếu quan tâm đến vũ khí hạt nhân, mìn sát thương hoặc tới một cuộc chiến tranh cụ thể nào đó.

Các phong trào xã hội khác bao gồm phong trào lao động, nữ quyền, môi trường, quyền của giới LGBT, quyền động vật, quyền của người khuyết tật. Các phong trào cung cấp một bối cảnh quan trọng cho việc hoạt động trên một vài khía cạnh. Chúng có thể cấu thành một mạng lưới của các cá nhân và các nhóm để liên lạc, cố vấn và truyền cảm hứng lẫn nhau. Chúng có thể cung cấp một môi trường học tập, giúp các nhà hoạt động có thể tham khảo kinh nghiệm của các nhóm khác để tìm ra cách hiệu quả nhất cho mình. Và chúng cung cấp một khuôn khổ hoặc góc nhìn để hiểu về xã hội, về các vấn đề của nó, những điều có thể xảy ra trong tương lai hay cách thức để tạo ra thay đổi. Khuôn khổ, hoặc hệ thống niềm tin này, sẽ phát triển dựa trên kinh nghiệm của các nhà hoạt động, kết hợp với những ý kiến/ý tưởng của các cây viết và những người lãnh đạo/thủ lĩnh, mà một số người trong đó là bộ phận của phong trào, còn một số khác lại độc lập với phong trào.

Ví dụ, phong trào nữ quyền đã và đang hỗ trợ cho công việc hoạt động thông qua mạng lưới gồm các các nhân và các nhóm; thúc đẩy việc học tập về chiến thuật và góp phần nâng cao nhận thức của công chúng về vấn nạn của chế độ gia trưởng, bất bình đẳng giới tính… bằng cách để cho các phụ nữ chia sẻ kinh nghiệm của mình và để các nhà văn đấu tranh vì nữ quyền trình bày các ý tưởng để soi sáng và truyền cảm hứng cho độc giả.

Hầu hết các phong trào đều có cả khía cạnh hoạt động và phi hoạt động. Một ví dụ là phong trào nữ quyền. Phong trào này bao gồm nhiều hình thức hoạt động như đối đầu và bất hợp tác với các hành vi, thực hành mang tính kỳ thị giới tính. Đồng thời, cũng có nhiều bộ phận quan trọng trong phong trào này ít mang tính chất hoạt động xã hội, thậm chí là phi hoạt động. Các nhóm nâng cao ý thức của phụ nữ, trong đó phụ nữ chia sẻ kinh nghiệm với nhau – đã là một phần quan trọng trong làn sóng thứ 2 của phong trào nữ quyền ở phương Tây, bắt đầu trong thập niên 1960; tuy nhiên hầu hết các nhóm này không tham gia vào những chiến dịch hành động trực tiếp. Tương tự, nhiều nhà đấu tranh nữ quyền (theo chủ nghĩa tự do) đã hoạt động trong khuôn khổ của hệ thống chính trị hiện hành bằng cách thúc đẩy các luật lệ và thủ tục, quy trình để tạo cơ hội bình đẳng cho nữ giới – những người này được xếp ở vị trí “ít mang tính hoạt động” trên dải phổ. Một trường hợp “ít hoạt động” nữa là những người tập trung sức lực của mình vào mảng nghiên cứu học thuật về nữ quyền.

Điều này lại một lần nữa gợi lên vấn đề xác định ranh giới của những gì được coi là hoạt động xã hội. Một người đang tham gia chạy một chiến dịch có thể sẽ phải bỏ ra thời gian để lắng nghe tin tức, đọc và gửi email, gọi điện hoặc tham gia các buổi gặp mặt, viết dự án xin tài trợ. Tất cả những việc kể trên đều không diễn ra ở nơi công cộng (giống như là khi đi biểu tình hoặc phong tỏa một con đường, một trụ sở nào đó), nhưng đó lại là phần quan trọng để những sự kiện công cộng có thể diễn ra. Ở đây chúng ta cần phân biệt giữa hành động trực tiếp (hành động ở tuyến đầu của cuộc chiến) của những người ra mặt, trực tiếp xuống đường với một bên là những công việc hỗ trợ của những người làm việc ở hậu trường. Nếu không có sự hỗ trợ từ hậu phương, các hành động ở đầu chiến tuyến rất khó xảy ra. Cũng tương tự như trong quân sự: chỉ một vài binh đoàn tham gia chiến đấu, số còn lại (chiếm phần lớn) làm các công việc kế toán sổ sách, nấu ăn, bảo dưỡng khí tài và các hoạt động hỗ trợ hậu cần khác.

Những người làm các công việc hậu trường, yểm trợ cho một mục tiêu/lý tưởng tranh đấu, có thể được gọi là nhà hoạt động hoặc người yểm trợ hoặc thành viên của một nhóm hoạt động hoặc phong trào. Đây là vấn đề về mặt định nghĩa, nhưng lại có tầm quan trọng khá lớn. Đối với nhiều người quan tâm đến các vấn đề của thế giới, và đặc biệt là trong các nhóm phong trào xã hội, có một trạng thái đi liền với danh xưng “nhà hoạt động”. Điều này có thể dẫn đến việc đánh giá cao các hành động trực tiếp, kịch tính và dễ quan sát thấy; đồng thời đánh giá thấp các hoạt động mang tính thường nhật, ít được biết tới hơn, như là: trả lời thư từ hoặc xử lý sổ sách. Mặt khác, một số người có tham gia hành động thì không tự coi bản thân mình là nhà hoạt động: trong đầu họ, họ chỉ đơn giản là đang làm những gì cần thiết để giải quyết một vấn đề cấp bách.

Một cách hữu ích đó là liên tưởng đến môi trường hoặc giới hoạt động xã hội như một hệ sinh thái. Trong hệ sinh thái đó, một bông hoa hoặc trái ngọt chỉ có thể tồn tại được với sự hỗ trợ của dinh dưỡng, rễ cây, thân cây, ánh nắng mặt trời, các sinh vật thụ phấn. Tương tự, các hành động trực tiếp hiệu quả thì phụ thuộc vào việc học tập, chuẩn bị trước đó, sự hỗ trợ của các thành viên, các nguồn lực khác bao gồm ngân sách, và việc làm truyền thông. Nhiều người có thể đóng góp vào công việc hoạt động chung một cách hiệu quả mà không nhất thiết phải là một nhà hoạt động, ví dụ: người đóng góp tài chính, chuyên gia trong một lĩnh vực cụ thể, người có năng lực giảng dạy, bạn bè tương trợ và thành viên trong gia đình, và các nhà báo, vv.

Có một số nhà hoạt động thì lại hoạt động chủ yếu hoặc hoàn toàn độc lập với các nhóm. Họ có thể tự tạo tờ rơi, tài liệu tuyên truyền và tổ chức một buổi canh thức mà chỉ có một mình người đó ở bên ngoài một văn phòng, trụ sở nào đó. Những cá nhân như vậy, nếu nỗ lực vận động của họ là hướng tới một vấn đề vốn đang được xã hội quan tâm, có thể được coi là một bộ phận của một phong trào xã hội. Ngoài ra, một số nhà hoạt động cá nhân kiểu đó thì lại nêu ra các vấn đề mà chưa có ai khác để tâm. Hầu hết các nhà hoạt động cảm thấy thuận lợi hơn khi thuộc vào một nhóm, nhưng đó không phải là bắt buộc!

Các lĩnh vực của hoạt động

Hoạt động xã hội có thể xoay quanh rất nhiều vấn đề tranh đấu như lao động, tôn giáo hoặc môi trường. Một số người có xu hướng coi hoạt động xã hội là thứ gắn với những mục tiêu xã hội mang tính “cấp tiến” (cánh tả) như là: thúc đẩy sự bình đẳng và quyền của những người yếu thế. Nhưng hoạt động cũng là thứ có thể được dùng để hướng tới các mục tiêu của “cánh hữu”, theo chủ nghĩa bảo thủ. Giáo sư Tim Jordan đề xuất 3 loại hình của hoạt động xã hội theo hướng nhắm về quá khứ, hiện tại và tương lai.

Hoạt động xã hội mang tính hướng về quá khứ; hoặc phản động (lưu ý: từ “phản động” ở đây không được dùng với nghĩa là “chống chế độ, chống Đảng” như ở Việt Nam) nhằm mục đích việc bảo vệ lợi ích của những người có nhiều quyền lực, thường gây tổn hại cho những người yếu thê hơn. Ví dụ: những người đàn ông đi tấn công những người đồng tính nam, hoặc những nhóm tự phát, tự cho mình trách nhiệm và quyền hành chống nạn nhập cư bất hợp pháp, và những người vận động ủng hộ cho các cuộc chiến tranh xâm lược.

Hoạt động xã hội mang tính hướng về hiện tại – mục đích của loại này là thay đổi các chính sách. Hoạt động kiểu này cũng được coi là mang tính cải cách/cải lương. Ví dụ như những chiến dịch vận động để ủng hộ cho các đạo luật và quy định về tài chính trong hoạt động tranh cử, kiểm soát súng đạn hoặc bảo vệ cho người tố giác sai phạm.

Hoạt động xã hội mang tính hướng về tương lai – mục đích của loại này là để thay đổi các mối quan hệ xã hội, chứ không chỉ là chính sách. Ví dụ như cải thiện sự bình đẳng trong gia đình, quyền tham gia của người lao động vào quá trình ra quyết định và cổ súy cho hành vi đối xử nhân bản hơn với động vật.

Quan niệm về cánh tả và cánh hữu trong chính trị thường được dùng để phân loại các hoạt động xã hội. Hệ quy chiếu này thích hợp với vấn đề tương quan giữa lao động (tả) với tư bản (hữu), nhưng không phù hợp lắm để phân loại quan điểm trong các vấn đề xã hội khác. Cái gọi là các phong trào xã hội mới – vd: phong trào sinh viên, nữ quyền, môi trường và những thứ khác nảy sinh từ thập niên 1960 và sau đó – đã không còn phù hợp với hệ thống phân loại tả – hữu.

Những người bên cánh tả thường được coi là “cấp tiến” hoặc “triệt để”, còn những người cánh hữu được gọi là “bảo thủ” hoặc “phản động”. Nhưng nếu “bảo thủ” có nghĩa là duy trì nguyên trạng và “phản động” có nghĩa là đòi trở lại với một trật tự cũ (mà lịch sử đã gạt ra bên lề), thì các phong trào thường không thể được phân loại theo cách dự đoán được. Ví dụ, trong chiến dịch của các nhà hoạt động môi trường để phản đối một bãi rác hoặc một nhà máy hóa chất, thì những người này đang đặt mục tiêu duy trì nguyên trạng, trong khi thế lực mà họ đối đầu là các ngành công nghiệp có quyền lợi liên quan thì đang cố thay đổi cái nguyên trạng ấy. Trong một trường hợp khác, các nhà hoạt động môi trường tìm cách đưa một khu vực trở về trạng thái nguyên sinh trước khi con người đến cư trú– họ có thể được coi là cấp tiến/triệt để bởi vì họ đang thách thức cái logic của phát triển công nghiệp; nhưng cũng có thể bị coi là “phản động” bởi vì họ muốn phục hồi lại một tình trạng từng có trước đây.

Chúng ta có thể xếp các hoạt động xã hội vào một dải phổ, kéo dài từ cấp độ địa phương cho tới toàn cầu, cả về mặt địa lý lẫn trong mối liên hệ với người hoạt động đó. Hoạt động ở cấp độ địa phương thường nhằm bảo vệ chất lượng sống của một gia đình hoặc một cộng đồng nhỏ, chẳng hạn như khi một nhóm công dân địa phương vận động cho việc nâng cao chất lượng của trường học, bệnh viện hoặc phản đối một nhà máy hoặc một con đường cao tốc. Điều này đôi khi được gọi một cách miệt thị là hoạt động xã hội theo kiểu NIMBY (với hàm ý là: những công trình hạ tầng đó là cần thiết cho xã hội, nhưng gây ô nhiễm, thế nên nếu muốn xây thì xây ở chỗ khác đi chứ không phải ở gần đây và gây ảnh hưởng tới chúng tôi).

Một dạng hoạt động khác, với mối quan tâm rộng hơn, đó là đấu tranh vì quyền lợi của những nhóm chịu thiệt thòi hoặc bị phân biệt đối xử, vd: phụ nữ, các sắc tộc thiểu số, người nghèo hoặc người khuyết tật.  Nhiều hoạt động xã hội dạng này cũng nhận được sự ủng hộ của những nhóm người có hoàn cảnh bình thường hoặc ít bị thiệt thòi hơn. Ví dụ, một số người hoạt động nữ quyền là nam giới; và những người lành lặn cũng tham gia vận động  cho quyền lợi của người khuyết tật.

Theo truyền thống, hầu hết các phong trào/chiến dịch hoạt động ở một quốc gia sẽ tập trung vào những vấn đề ảnh hưởng đến đất nước của họ. Nhưng giờ đây sự qua tâm ngày càng được hướng tới các vấn đề vượt khỏi biên giới quốc gia. Đôi khi điều này là do các vấn đề là mang tính toàn cầu như biến đổi khí hậu. Nhưng trong nhiều trường hợp, đó đơn giản là vì phạm vi của sự quan tâm đã được mở rộng. Ví dụ: tra tấn, vốn là một vấn nạn ở nhiều quốc gia, đã và đang bị lên án bởi các nhóm hoạt động về nhân quyền, thường là đến từ bên ngoài các quốc gia mà tình trạng tra tấn diễn ra.

Các phong trào hoạt động ở cấp độ địa phương và toàn cầu đôi đi theo hướng ngược lại nhau nhưng có thể hỗ trợ lẫn nhau. Ví dụ một phong trào theo kiểu NIMBY để phản đối một kho chứa chất thải hạt nhân thì có tác dụng tương hỗ đối với phong trào chống hạt nhân toàn cầu.

Theo truyền thống, hầu hết các hoạt động xã hội tập trung vào con người. Các phong trào môi trường và quyền của động vật đã mở rộng  phạm vi quan tâm vượt ra khỏi giới hạn con người để bao gồm cả các dạng khác của sự sống và cả thiên nhiên. Chúng ta có thể mong đợi trong tương lai, các ranh giới của hoạt động xã hội sẽ tiếp tục mở rộng đến các lĩnh vực mà hiện nay chưa được công nhận, bao giồm các sáng tạo công nghệ của con người.

Các lĩnh vực của hoạt động xã hội cũng được mở rộng theo hướng đi vào bên trong, từ lĩnh vực công cộng đến lĩnh vực cá nhân và riêng tư.Ví dụ như quấy rối tình dục, bắt nạt, bạo lực gia đình. Chúng thường xảy ra giữa các cá nhân, ngoài tầm nhìn của công chúng Ở đây, hoạt động xã hội đóng vai trò trung tâm trong việc ứng phó theo 2 cách. Đầu tiên, các nhà hoạt động xác định rằng chúng là những vấn đề xã hội và họ thực hiện các chiến dịch để nâng cao nhận nhức về chúng. Những nỗ lực này đôi khi dẫn tới việc đề xuất, đưa vào các đạo luật và các quy trình pháp lý mới. Thứ hai, các cá nhân và các nhóm nhỏ đã và đang phát triển các kỹ thuật để ngăn chặn và thách thức những kẻ quấy rối tình dục, bắt nạn và đánh đập.

Trích trong cuốn: Bách khoa toàn thư về hoạt động và công lý xã hội (trang 19-27)

Tác giả: Brian Martin là giáo sư danh dự tại Đại học Wollongong, Úc. Ông là tác giả của 17 cuốn sách và hàng trăm bài viết về đấu tranh phi bạo lực, các cuộc tranh luận khoa học, các vấn đề thông tin, dân chủ và các chủ đề khác. Ông là phó chủ tịch của Whistleblowers Australia và điều hành một website lớn về việc đàn áp bất đồng chính kiến.

Nguồn bài dịchHoạt động xã hội, xét trên phương diện xã hội và chính trị

Nguồn ảnh bìawww.rfa.org

Đọc thêm tại đâyBức tranh toàn cảnh về Hoạt động xã hội bạn không thể không biết- (P1)

Comments

comments