Cặp đôi nhốt trong cũi

Thời gian: 1992-1993

Địa điểm: Các viện bảo tàng khắp Châu Âu và Bắc Mỹ

Các nghệ sĩ trình diễn Guillermo Gómez-Peña và Coco Fusco khởi đầu tua lưu diễn với tựa đề “The Couple in the Cage” (Cặp đôi nhốt trong cũi) của mình 500 năm sau khi Christopher Columbus khám phá ra châu Mỹ. Trong hai năm liền, họ đã đi qua nhiều thành phố lớn ở miền Tây, thể hiện như là những người Anh-điêng (thổ dân da đỏ ở Mỹ) chưa được khám phá, đến từ một hòn đảo trên vịnh Mêhicô mà vì một lý do nào đó đã bị quên lãng trong suốt 5 thế kỷ. Họ gọi tên quê hương của họ là Guatinau và tự xưng là người Guatinau.

Biểu diễn trong một chiếc cũi, cặp đôi này thực hiện “các công việc truyền thống”, từ việc khâu búp bê linh vật voodoo đến việc ngồi xem truyền hình. Một chiếc hòm quyên góp đặt trước cũi cho thấy rằng chỉ cần bỏ ra một khoản tiền nhỏ thì người nữ Guatinau sẽ trình diễn một điệu nhảy truyền thống (theo giai điệu của các bài nhạc rap), còn người nam sẽ kể các câu chuyện của người Anh-điêng đích thực (bằng một thứ ngôn ngữ tự tạo), và cả hai sẽ đứng tạo kiểu cho du khách chụp ảnh. Tại bảo tàng Whitney ở New York, yếu tố tình dục đã được đưa thêm vào phần biểu diễn khi du khách được mời xem lén “bộ phận sinh dục nam của người Guatinau” với giá 5 đô la.

Nguồn ảnh: http://hemisphericinstitute.org

Bên cạnh chiếc cũi có hai nhân viên bảo vệ với dáng vẻ chuyên nghiệp, sẵn sàng trả lời các câu hỏi của du khách, cho hai người ăn và đưa họ vào buồng tắm với dây xích cổ. Ngoài ra, còn có những đoạn văn giới thiệu mang tính giáo huấn, liệt kê những điểm nổi bật trong lịch sử của các dân tộc không phải người phương Tây và một đoạn mô phỏng bộ từ điển bách khoa Encyclopedia Britannica trong đó có một tờ bản đồ giả của vịnh Mexico, cho biết vị trí của Guatinau trên bản đồ.

Ngoài việc những buổi trình diễn này được tổ chức tại các viện bảo tàng để tạo một cảm giác về uy tín và thẩm quyền chuyên môn, thì những gì được trình bày đều mang tính đóng kịch và sáo mòn một cách cố ý: họ được cho đo đạc kích thước hộp sọ, cho ăn chuối, và được mô tả như là những “mẫu vật”, v.v.

Các cuộc biểu diễn được quay phim và biên tập lại thành một bộ phim tài liệu có nhan đề The Couple in the Cage: A Guatinaui Odyssey (Cặp đôi trong cũi: Cuộc phiêu lưu của người Guatinau). Trong khi họ là đối tượng trưng bày trong buổi trình diễn trực tiếp này thì khán giả lại trở thành đối tượng trưng bày trong suốt bộ phim tài liệu. Trong khi Fusco và Gómez-Peña phụ trách vai diễn là dân bản xứ bị nhốt trong cũi thì họ cũng đồng thời nghiên cứu kỹ lưỡng phản hồi của khán giả. Và điều họ phát hiện ra thật đáng ngạc nhiên: Mặc dù dự định của họ là tạo ra một sự bình luận châm biếm, cường điệu về một số quan niệm của phương Tây trong đó nhìn những dân tộc khác chỉ như những bộ lạc sơ khai, nhưng một tỷ lệ không nhỏ khán giả lại tin rằng các nhân vật người Guatinaui này là có thực !

Trong một bài báo nói về màn trình diễn này, Fusco cho rằng phản hồi tức thì của khán giả đã tiết lộ về những niềm tin căn bản của họ: “Khi gặp những điều bất ngờ như vậy thì các cơ chế tự vệ của con người rất khó có thể hoạt động với mức độ hiệu quả bình thường của họ; họ bị mất cảnh giác, và từ đó những niềm tin ẩn sâu của họ rất có khả năng sẽ được thể hiện ra ngoài.”[1]

Dường như cũng với giả định như vậy, bộ phim đã trình bày về phản ứng của khán giả như một bằng chứng gián tiếp rằng những niềm tin mang tính phân biệt chủng tộc – rằng những giống dân không phải là người phương Tây thì đều là dạng bán khai, thấp kém và khác biệt một cách căn bản với người phương Tây – đã thẩm thấu vào xã hội thời hậu thực dân của chúng ta. Dù điều đó có đúng hay không thì bộ phim đã cho thấy một cách thuyết phục rằng những quan niệm của thời thực dân vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến cách tiếp cận của chúng ta đối với những nền văn hoá không thuộc phương Tây.

[1] Coco Fusco,”The Other History of Intercultural Performance,” (Một lịch sử khác về Trình diễn liên văn hóa), TDR: Journal of Performance Studies 38, no. 1 (Spring 1994): 148.

Tại sao chiến thuật này tỏ ra hiệu quả

Việc phản ứng “một cách đúng đắn” đối với màn trưng bày cặp đôi nhốt trong cũi này gần như là không thể. Phản ứng lý tưởng của khán giả đáng lẽ ra là như thế ào? Cười? Dửng dưng, lạnh lùng? Ghê tởm và quay mặt đi? Giao thiệp qua lại với (hay cố gắng giải thoát) cặp đôi đó? Xem ra không có cách phản ứng nào là thích hợp, kể cả khi khán giả nhận ra được rằng cái họ đang thấy chỉ là dàn dựng chứ không có thật và hiểu được cái nghịch lý của những màn trưng bày tương tự được tổ chức từ nhiều thế kỷ trước đó.

Chiến thuật chủ chốt được áp dụng

Trò lừa

“Cặp đôi nhốt trong cũi” là sự lặp lại một cách châm biếm cái việc thường được làm bởi các thế lực thực dân-đế quốc, đó là cho trưng bày những người bản địa ở các địa điểm công cộng như quán ăn, bảo tàng, triển lãm quốc tế, và các cuộc trưng bày người/thú kỳ dị. Thông qua màn trình diễn ”Cặp đôi nhốt trong cũi” này tại nhiều viện bảo tàng khác nhau, Fusco và Gómez-Peña đã vạch trần chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, chủ nghĩa thực dân và tính tò mò bệnh hoạn về khung cảnh mà họ xuất hiện.

Nguyên tắc chính được áp dụng

Không dùng lời mà hãy thể hiện cho người ta thấy

Màn trình diễn này là một thí dụ về kiểu hùng biện trong thinh lặng. Nó nói lên tất cả – chủ nghĩa thực dân, trường phái sơ khai trong nghệ thuật, huyền thoại về người nguyên thuỷ chất phác, chưa bị tha hóa bởi “nền văn minh”, chủ nghĩa ngoại lai trong nghệ thuật- mà không cần nói trắng ra bất cứ điều gì. Khán giả xem và tự rút ra kết luận cho mình.

Biến khán giả thành một phần của vở kịch

Trước khi khán giả có thể ”tiêu hóa” và hiểu một cách đầy đủ những hàm ý của cuộc trưng bày, thì những phản ứng của họ (qua video) đã trở thành một cuộc triển lãm cho một nhóm khán giả khác.

Ứng biến nhanh nhạy để vẫn làm nổi bật thông điệp của mình

Khi khán giả có vẻ thích thú với hình thức triển lãm mang tính thực dân – điều mà cuộc trình diễn muốn phê phán –  thì đây là một nghịch lý nằm ngoài dự tính của những người tổ chức. Tuy nhiên Fusco và Gómez-Peña đã nhanh chóng nắm lấy sự hiểu lầm đó của khán giả và biến nó thành tâm điểm của cuộc trình diễn.

Tác giả: Elisabeth Ginsberg, người Đan Mạch, là thạc sĩ tốt nghiệp Đại học New York (NYU) ngành Văn hoá học và Báo chí.

Nguồn bài dịch: The counpe in the cage 

Comments

comments