Gene Sharp: Lý thuyết gia tiên phong và tận tụy cho Đấu tranh phi bạo lực

Gene Sharp tại văn phòng của ông ở Boston. Ảnh: Elise Amendola/AP

Gene Sharp vừa qua đời ở tuổi 90 vào ngày 28 tháng 1 vừa qua, được biết đến với một vai trò rất độc đáo là: lý thuyết gia cho đấu tranh phi bạo lực. Ông đã để lại một số lượng sách và các nghiên cứu nhiều hơn bất cứ ai để phát triển lý thuyết này. Mọi người cũng thường gọi đấu tranh phi bạo lực (đấu tranh bất bạo động) là sức mạnh nhân dân, phản kháng dân sự hay hành động phi bạo lực.

Chỉ có mình ông có đủ sự hiểu biết và sự can đảm để đưa ra danh sách 198 phương pháp đấu tranh phi bạo lực bao gồm 54 phương pháp biểu tình, 103 phương pháp bất hợp tác (từ đình công, tẩy chay đến trục xuất các tổ chức quốc tế) và 41 phương pháp can thiệp phi bạo lực (như chiếm giữ đất đai, các thị trường thay thế và tạo ra các chính phủ song hành). Không có cái nào trong 198 phương pháp mà Gene Sharp liệt kê được phát minh bởi ông, nhưng chưa có ai trước ông từng tập hợp chúng lại và đưa ra ví dụ minh họa từ thực tế trong lịch sử nhân loại cho từng thứ một.

Sách ‘Chính trị của hành động phi bạo lưc’ xuất bản năm 1973 của ông không chỉ là một danh sách bao gồm các phương pháp. Với sự sáng tạo và mạch lạc trong tâm trí, ông đã phát triển được lý thuyết chính trị nghiêm túc về cách thức mà sức mạnh của những người dân thường từng nhiều lần làm xói mòn sự độc tài toàn trị, sự đàn áp và cai trị thực dân. Ông khám phá ra những điểm yếu của chế độ độc tài bao gồm các thể chế toàn trị và đặc biệt nhấn mạnh sự phụ thuộc của chúng vào sự hợp tác của người dân, mà sự tuân phục này có thể sẽ biến mất một ngày nào đó. Điều này đã được dự báo trước thông qua cách mà phản kháng dân sự góp một phần vào việc kết thúc chế độ Cộng sản ở Ba Lan cũng như ở nhiều nơi khác ở Đông Âu và Liên Xô. Cách mạng Hoa Hồng ở Georgia (2003) và cách mạng Cam ở Ukraine (2005-2005) diễn ra sau đó là những bằng chứng khác cho những dự đoán của Gene Sharp.

Triết lý của ông có thể được tóm gọm lại bằng hai mệnh đề:

Trước tiên, chế độ độc tài dễ bị tổn thương bởi vì “các nhà độc tài không bao giờ mạnh mẽ như họ nói với bạn” và “mọi người không bao giờ yếu đuối như họ nghĩ”, ông nói trong bộ phim ‘Làm thế nào để bắt đầu một cuộc cách mạng’.

Thứ hai, trong khi bạo lực giới hạn nhằm chống lại các chính phủ độc tài đôi khi không thể tránh khỏi, chúng gây ra nhiều bạo lực hơn. Chính chiến lược bạo lực này mang lại cho các nhà độc tài lợi thế.

Ảnh: Ruaridh Arrow

Gene Sharp cho rằng nguồn sức mạnh của phản kháng phi bạo lực đến từ chính bản chất của con người. Trả lời báo Boston Globe năm 1983, ông nói: “Nó không được xây trên nền tảng là khả năng yêu thương lẫn nhau và “giơ nốt má bên kia sau khi bị tát một bên má”, mà là từ khả năng duy trì thái độ cứng đầu, bướng bỉnh, và con người chúng ta đều rất giỏi trong chuyện này”.

Ông đã lao động miệt mài hơn bất cứ ai để mở đường cho ý tưởng rằng: các hành động phi bạo lực có thể, và thường là tách biệt với chủ nghĩa hòa bình. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của tư duy chiến lược trong các phong trào bất bạo động (phi bạo lực), mà trong các phong trào như vậy, những người lãnh đạo thường phải đưa ra các lựa chọn khó khăn, và đôi khi họ không đưa ra được các quyết định ấy. Ông đã luôn ý thức được rằng những phong trào như vậy có thể thất bại.

Các lãnh đạo của các phong trào phi bạo lực khen ngợi và ghi nhận vai trò của ông. Srđa Popović, nhân vật hàng đầu và gây nhiều tranh cãi trong cuộc cách mạng lật đổ tổng tổng Slobodan Milošević ở Serbia nói: “Tôi học từ các tác phẩm của Gene Sharp năm 2000 trong khi dẫn dắt phong trào Otpor! Phản Kháng! Kể từ đó, tôi chưa khi nào ngừng học hỏi và áp dụng các tác phẩm tuyệt vời của ông. Chúng đã để lại một dấu ấn tuyệt vời trong các phong trào sức mạnh của nhân dân trên toàn thế giới. Tôi tin rằng gia tài của ông thậm chí còn đóng vai trò lớn hơn trong thế kỉ mà chúng ta đang sống, khi mà quyền con người và dân chủ dường như đang bị đe dọa vĩnh viễn”.

Gene Sharp trong văn phòng của ông ở Boston năm 2011. Ảnh: Evan McGlinn for The New York Times

Chắc chắn có nhiều chỉ trích đối với vai trò phi thường của Gene Sharp. Quan điểm phổ biến và thiếu hiểu biết nhất là Gene Sharp là một con quái vật nham hiểm đã gieo rắc rắc rối ở mọi nơi và để dễ hình dung thì họ cho rằng ông đã thông đồng hợp tác cùng với CIA. Còn đối với những người biết Gene Sharp và công việc của ông thì những lời buộc tội trên kia thật phi lý. Những lời chỉ trích đã bỏ qua những phong trào phát triển bởi các nguyên nhân tại địa phương chứ không phải do một nhà văn ở một nơi xa lắc đã giật dây.

Năm 2018, hơn 100 học giả và nhà hoạt động đã cùng nhau chống lại chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ bằng một bức thư ủng hộ Sharp. Họ viết rằng: “Nghiên cứu của Gene Sharp đã truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ các nhà hoạt động vì hòa bình, quyền của phụ nữ, nhân quyền, môi trường và công lý xã hội ở Hoa Kì cũng như nhiều nơi trên thế giới thay vì là một công cụ của chủ nghĩa đế quốc”.

Gene Sharp sinh ra tại North Baltimore, Ohio, Hoa Kì. Cha của ông, Paul, là một mục sư Tin Lành, mẹ ông, Eva (nee Allgire), một giáo viên. Giữa năm 1946 và 1951 Gene đã có bằng cử nhân và sau đó là Thạc sỹ tại Đại học bang Ohio về Khoa học xã hội. Luận văn thạc sĩ của ông, có tựa đề Phi bạo lực: Một Nghiên cứu Xã hội học, là một dấu hiệu sớm của những điều sắp xảy ra.

Trong những năm 1950 ông chủ yếu hành động như một người yêu hòa bình tận tụy. Ông chuyển tới New York và viết cuốn sách đầu tiên về Gandhi trong khi làm những việc vặt để kiếm sống. Albert Einstein đã viết lời tiên báo thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ cho sứ mệnh của Sharp “vượt qua … nguy cơ tự hủy diệt mà nhân loại đang bị đe dọa”. Do phản đối việc chính quyền Hoa Kì buộc thanh niên tham gia vào cuộc chiến tranh Triều Tiên, Sharp đã bị giam cầm 9 tháng năm 1953.

Năm 1995, ông chuyển tới London và trở thành trợ lý biên tập cho tuần báo Peace News (Tin tức Hòa Bình). Dần dần ông nhận ra rằng ông cần nghiên cứu về phi bạo lực sâu hơn nữa. Ông ngày càng quan tâm đến các phong trào sử dụng các phương pháp phi bạo lực nhưng không hòa bình. Ông đã nghiên cứu ở Oslo về phản kháng dân sự của giáo viên và các giới khác khi Đức Quốc xã chiến đóng Na Uy trong thời kì chiến tranh thứ II.

Tác phẩm ‘Gandhi sử dụng Vũ khí sức mạnh đạo đức’ xuất bản muộn vào năm 1960 chỉ ở Ấn Độ. Cùng năm này, Sharp đăng kí nghiên cứu Tiến Sĩ ngành triết học tại đại học Oxford. Ông phải mất một thời gian dài để lấy học vị Tiến sĩ, một phần bởi phải lo lắng nhiều việc khác trong cuộc sống bao gồm việc giảng dậy, phần khác là do sự phức tạp của chủ đề mà ông nghiên cứu. Năm 1968, luận án được bảo vệ thành công, năm 173 sau nhiều lần sửa đổi nó được xuất bản ở Boston với tên gọi Chính Trị của hành động Phi bạo lực. Thông qua 900 trang viết, sách cung cấp nhiều phân tích chi tiết và sâu sắc hơn bất cứ điều gì trước đó, nhưng nó đã không bao giờ được một nhà xuất bản ở Anh để ý.

Sách của Gene Sharp viết trong văn phòng của ông. Ảnh: Evan McGlinn for The New York Times

Năm 1965, Sharp quay trở lại Hoa Kì, thực hiện vô số các nghiên cứu và giảng dậy gần Boston. Ông viết nhiều sách về chủ đề cốt lõi ông luôn theo đuổi. Những ý tưởng của ông khi này bắt đầu nhận được sự công nhận mà ông đã tìm kiếm từ lâu. Năm 1983, ông thành lập viện Albert Einstein, thúc đẩy nghiên cứu và sử dụng hành động phi bạo lực một cách chiến lược như một giải pháp thay thế thực tế cho bạo lực: Nó cho phép nhiều học giả trẻ bắt đầu trong lĩnh vực này.

Bài viết phỏng dịch và tổng hợp từ:

Gene Sharp obituary

-Gene Sharp, Global Guru of Nonviolent Resistance, Dies at 90

 

Comments

comments