Hoàn cảnh và vị thế tác động đến chúng ta như thế nào?

 

Làm thế nào một sinh viên ôn hòa lại có thể biến thành một viên cai ngục tàn ác?

Tại sao một người đàn ông bình thường, tôn trọng pháp luật lại bắn những tia điện gây nguy hiểm đến tính mạng của một người lạ?

Chúng ta sẽ tìm hiểu về sức mạnh của hoàn cảnh và sức mạnh của vị thế để có những hiểu biết cơ bản về tâm lý học trong việc nhìn nhận và đánh giá con người xung quanh. Bài tổng hợp này đặc biệt quan trọng cho việc phát triển lòng vị tha  với những người sử dụng quyền lực hoặc nhận mệnh lệnh để làm tổn thương chúng ta, vì chúng ta sẽ hiểu lý do, động cơ của những hành động tàn ác.

Tầm quan trọng của bối cảnh xã hội và gợi ý cho câu hỏi “có phải dân nào thì lãnh đạo kiểu đó”

Bối cảnh xã hội giống như tấm vải để chúng ta vẽ cuộc đời mình lên đó. Đó là nơi chúng ta tiếp xúc với mọi người để nhận được khích lệ, động viên, khen thưởng, yêu thương cũng có thể là sự gây hấn, thù hằn. Chúng ta cần những người khác để có thể đạt được tiềm năng cao nhất của bản thân. Bị cô lập khỏi xã hội sẽ dễ khiến chúng ta bị tổn thương cả về thể xác lẫn tinh thần.Tuy nhiên có những bối cảnh xã hội có hại cho chúng ta, làm thay đổi phẩm chất và thậm chí là đe dọa cuộc sống của chúng ta.

Trong những năm 30 và 40, thế giới dã chứng kiến sự khủng khiếp của chủ nghĩa phát xít. Với mệnh lệnh của mình và sự trợ giúp của mạng lưới tuyên truyền, Hitle đã thành công trong việc tạo dựng một hệ thống chính trị xã hội lớn mạnh đến mức có thể hoàn toàn điểu khiển người dân Đức và khiến chiến tranh lan rộng ra khắp các lục địa.

Nhưng làm thế nào mà những kẻ độc tài có thể thay đổi những con người có lý trí trở thành đám người tuân lệnh một cách mù quáng?

Một nhóm nghiên cứu người Mỹ do do Kurt Lewin, một người tị nạn Đức quốc xã lãnh đạo đã tiến hành nghiên cứu cách thức mà người lãnh đạo ảnh hưởng trực tiếp tới những người đi theo họ và những nhóm người này thay đổi hành vi của từng cá thể như thế nào. Lewin muốn chứng minh rằng có thể biến những vấn đề quan trọng đối với xã hội chẳng hạn như sức mạnh của người lãnh đạo, thành các giải thuyết và kiểm chứng chúng bằng các thí nghiện có kiểm soát. Lewin và các đồng nghiệp của ông bị cuốn hút bởi cách thức khiến những kẻ độc tài điều khiển hành vi của các cá thể bằng cách cho họ mặc đồng phục, gán lại định danh mới cho họ như là một phần của nhóm. Do đó, vào năm 1939 họ tiến hành một thí nghiệm độc nhất vô nhị để đánh giá ảnh hưởng của các kiểu lãnh đạo khác nhau đến hành vi của các thành viên trong nhóm.

Họ bắt đầu với việc tổ chức ra 3 nhóm các cậu bé, cho chúng gặp nhau sau giờ học. Nhóm trưởng của mỗi nhóm được các nhà nghiên cứu hướng dẫn thực hiện ba kiểu lãnh đạo hoàn toàn khác nhau.

Khi đóng vai là kẻ lãnh đạo chuyên quyền, chúng phải đưa ra mọi quyết định cho nhóm.

Khi đóng vai là người lãnh đạo lỏng lẻo, chúng cho phép các cậu bé được quyền tự do tuyệt đối, và hầu như không hề hướng dẫn gì cả.

Khi đóng vai là lãnh đạo dân chủ, họ thường xuyên khích lệ và ủng hộ khả năng tự đưa ra quyết định của nhóm.

Sau mỗi sáu tuần, các nhóm lại đổi người lãnh đạo cho nhau. Hay nói cách khác, mỗi nhóm đề được trải nhiệm cả ba kiểu lãnh đạo của ba người khác nhau. Và đây là kết quả:

Dưới quyền của người lãnh đạo chuyên quyền, các cậu bé làm việc chăm chỉ nhất, nhưng thông thường chỉ khi chúng đang bị giám sát. Chúng thường dễ cáu bẳn và hay gây gổ hơn, chúng cũng thường phục tùng người lãnh đạo hơn. Chúng cư xử như những kẻ phát xít nhỏ bé.

Với nhóm được thể hiện kiểu lãnh đạo lỏng lẻo, các thành viên làm được rất ít việc. Các cậu bé làm được khối lượng công việc ít nhất và với chất lượng tồi nhất. Sự tự do tuyệt đối mà không có sự chỉ bảo dẫn tới sự hỗn loạn.

Trong khi đó nhóm được lãnh đạo theo kiểu dân chủ thể hiện mức độ cố gắng và khả năng sáng tạo cao nhất. Chúng thường hay khen ngợi lẫn nhau và hay vui đùa hơn.

Các kết quả trên đã làm yên lòng nhóm nghiên cứu. Lãnh đạo theo kiểu dân chủ mang lại kết quả tốt nhất, trong thời điểm mà chế độ đọc tài đang tỏ ra rất thành công ở châu Âu.

Tuy nhiên còn có một bài học lớn hơn ở đây. Để ý rằng chính kiểu lãnh đạo và hoàn cảnh xã hội mà nó tạo ra chứ không phải tính cách của các cá nhân liên quan là những nhân tố quan trọng trong thí nghiệm. Như vậy hoàn cảnh xã hội rất quan trọng trong việc điều hành hành vi của cá nhân.

Theo Lewin, hành vi của con người luôn luôn là chức năng của từng cá thể và của môi trường xã hội. Điều này có nghĩa là mặt tốt nhất và mặt xấu nhất của mỗi người có thể được bộc lộ bằng cách tác động đến một vài khía cạnh của môi trường xã hội.

Sự tuân thủ tuyệt đối

Sự thần phục lãnh đạo một cách mù quáng, được kết luận từ một thí nghiệm gây tranh cãi của nhà nghiên cứu Stanley Milgram. Milgram băn khoăn liệu những hành động tội ác của Phát xít có phải là hệ quả của những bản chất tàn bạo cá nhân của chúng, hay liệu mọi người đều có khả năng hành động độc ác nếu hoàn cảnh tác động đủ mạnh.

Milgram muốn tìm hiểu xem một người bình thường sẽ tuân theo các mệnh lệnh đến mức nào. Liệu họ có thể giết hại một người lạ nếu như được ra lệnh như thế?

Trong thí nghiệm, đối tượng được trả tiền để tham gia vào một thí nghiệm có tên là nghiên cứu về trí nhớ. Đối tượng được yêu cầu đóng vai một giáo viên, giúp người khác nâng cao trí nhớ. Hướng dẫn đối tượng là nhà thí nghiệm mặc đồng phục của phòng thí nghiệm, đồng thời là người có thẩm quyền hợp pháp trong hoàn cảnh này. Cả nhà thí nghiệm và người đóng vai học viên đều thuộc đội của Milgram.

Đối tượng đã nâng cao trí nhớ cho học viên bằng cách giật điện mỗi khi học viên mắc lỗi bằng một chiếc máy điện có các mức độ điện thế khác nhau. Ban đầu điện thế khá nhỏ, nhưng sau đó được tăng dần lên ứng với mỗi lỗi cho đến khi chúng có thể gây chết người. Thật ra học viên không bị điện giật, nhưng người giáo viên vẫn có cảm giác như đang trừng phạt học viên thật. Người học viên sẽ kêu lên la thể hiện đau đớn và đòi thoát khỏi phòng học. Trong khi người hướng dẫn thí nghiệm tiếp tục yêu cầu đối tượng giáo viên tiếp tục công việc của họ. Liệu đối tượng thí nghiệm có tiếp tục công việc của mình không?

Kết quả cuối cùng gây bất giờ cho các  nhà nghiên cứu: 2/3 trong tổng số 1000 đối tượng bao gồm nam nữ, trẻ, già đã trải qua các giai đoạn đầy đủ của thí nghiệm. Dù nhiều người trong số họ phản đối, nhưng phần lớn không có ai không tuân lệnh.

Có thể thấy sự tuân lệnh một cách mù quáng không chỉ giới hạn trong tâm tính của bọn phát xít, nó là một phần của bản chất con người và sẽ bộ lộ khi hoàn cảnh ép buộc.

Tiểu thuyết gia Charles Percy Snow đã từng viết: “khi bạn nghĩ về lịch sử lâu đời và ảm đạm của con người bạn sẽ thấy rằng số lượng tội ác dã man đã được gây ra dưới danh nghĩa của sự tuân lệnh nhiều hơn nhiều so với số lượng tội ác dưới danh nghĩa của sự nổi loạn”.

Sức mạnh của vị thế – vì sao con người trở nên độc ác

Làm thế nào một người có thể là một người cha đầy bao dung, một người hàng xóm thân thiện lại có thể trở thành một kẻ cầm quyền tàn ác? Thí nghiệm nổi tiếng “Nhà tù Stanford” sẽ cho bạn một số gợi ý. Thí nghiệm được dẫn đầu bởi nhà nghiên cứu Philip Zimbardo nhằm tìm hiểu sự phản ứng của những người đàn ông “bình thường”, khỏe mạnh trong một sự thay đổi lớn về vị trí xã hội của họ.

Một nửa số người tham gia đóng vai trò tù nhân, nửa còn lại đóng vai trò gác ngục. Và nhà nghiên cứu muốn thí nghiệm phải thật sự diễn ra như một nhà tù thật sự.

“Tù nhân” bị bắt và đưa vào xe cảnh sát khi họ đang chuẩn bị rời nhà như một ngày bình thường và trải qua một loạt nghi thức để chấp nhận thân phận mới thấp kém của mình như lấy dấu vân tay, bịt mặt, sau đó bị lột sạch quần áo, lục soát cơ thể, cạo trọc đầu, mặc đồng phục, được đưa một con số kiểm soát và khóa một bàn chân trong suốt khoảng thời gian. Họ sống trong những ô tù nhỏ, bị cắt đứt hoàn toàn với môi trường sống hàng ngày. Những gác ngục được phát đồng phục và nhận các thiết bị cần thiết. Nhà tù nằm dưới tầm hầm của một tòa nhà thuộc Đại học Stanford. Cai ngục làm việc theo ca 8 tiếng một ngày và trở về với các hoạt động thường ngày của một sinh viên khi không làm việc.

Mọi thứ diễn ra bình thường cho đến ngày thứ hai khi các ‘tù nhân’ bắt đầu phản kháng. Các ‘cai ngục’ phản ứng cay nghiệt và lạnh lùng trước những chống đối này. Các ‘tù nhân’ bị lột sạch quần áo và bị cai ngục quấy rối liên tục.

Không lâu sau đó, các tù nhân bắt đầu tuân theo các mệnh lệnh từ cai ngục một cách vô điều kiện. Sau một vài ngày thử vai, tất cả tù nhân cảm thấy danh phận của họ bị xóa bỏ hoàn toàn. Thay vì là những con người, họ tồn tại dưới dạng những con số. Cùng lúc, các cai ngục ngày càng thể hiện vai trò rõ rệt hơn. Họ bắt đầu quấy rối, lộng hành và thậm chí nhục mạ các tù nhân.

Nhà nghiên cứu chịu trách nhiệm về thí nghiệm, Philip Zimbardo, thậm chí đã thừa nhận ông ngày càng lấn sâu vào vai trò “sĩ quan cai ngục”. Zimbardo tin rằng kết quả đáng chú ý nhất của cuộc thí nghiệm là khi ông hoàn toàn nhập vai thành một nhà quân sự độc tài, và lo lắng về tình hình an ninh của trại ngục hơn là lo về tình hình sức khỏe của những người tham gia thí nghiệm. Những thành viên khác của đội nghiên cứu cũng dần trở nên lấn sâu vào cuộc thí nghiệm. Craig Haney giải thích ông tập trung vào việc giải quyết những vấn đề nảy sinh khi điều hành trại ngục và dần quên đi mục đích ban đầu của thí nghiệm.

Như vậy ranh giới giữa vai kịch và con người thật đã bị xóa bỏ. Các chàng trai tốt bụng đã trở thành những tên cai ngục độc ác. Những cậu bé khỏe mạnh trở thành những người tù ốm yếu, thụ động. Những thành viên của đội thí nghiệm đã trở thành những người điều hành trại giam quan tâm đến trật tự của nơi giam cầm hơn là sức khỏe của người tham gia thí nghiệm.

Đó là bởi vì trong chúng ta có cả mặt xấu và mặt tốt, những mặt này chỉ chờ đợi hoàn cảnh thích hợp để thể hiện ra. Khi chúng ta được trao cho sức mạnh để đàn áp, khiến người khác đau khổ nhưng khiến ta có vị thế cao hơn, kể cả những người bình thường nhất cũng bị men say của quyền lực tha hóa.


Thật khó để yêu cầu những người bị bạo lực đàn áp phải vị tha cho những kẻ đã đánh đập hay lăng mạ mình nếu chỉ yêu cầu họ “Hãy thứ tha!”. Nhưng hiểu về cách mà các cá nhân bị tha hóa bởi hoàn cảnh sẽ phần nào giúp chúng ta hiểu được “đối thủ” của mình và có những hành xử phù hợp.

Nguồn tham khảo, tổng hợp của bài viết:

Video Sức ảnh hưởng của Tâm thế 

Vì sao con người trở nên ác độc? Thí nghiệm “Nhà tù Stanford” của Zimbardo

Nguồn ảnh bìa:

http://thsngocphuong.blogspot.com

Comments

comments