Phong trào Otpor: Phản kháng độc tài cho đến khi thành quốc gia Dân chủ

1. Tầm nhìn và động lực

Vào thập niên 90, người dân tại các quốc gia tại bán đảo Balkan phải chịu đựng tình trạng áp bức về chính trị, khủng hoảng kinh tế và những lệnh trừng phạt quốc tế. Slobodan Milosevic, tổng thống khi đó của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Serbia (Séc-bi), người đã thâu tóm quyền lực từ năm 1990, khi làn sóng dân tộc chủ nghĩa dâng cao, đã kích động những căng thẳng giữa người dân Serbia, Bosnia, Croatia và Albania. Khi những xung đột sắc tộc tàn khốc nổ ra khắp các quốc gia thuộc Nam Tư cũ này, Milosevic đã củng cố quyền lực của chế độ mình bằng cách mở rộng tầm kiểm soát của quân đội và an ninh mật vụ để trấn áp những người đối lập.

Vào ngày 17 tháng 11 năm 1996, trong cuộc bầu cử vào các vị trí công quyền tại địa phương, liên minh đối lập Zajedno, đã giành chiến thắng tại 32 thành phố, trong đó có cả thủ đô Belgrade. Đây là một đòn giáng mạnh chưa từng có vào Milosevic; và sau nhiều năm củng cố quyền lực, ông ta không thể chấp nhận thất bại này trên chính trường. Ông nhanh chóng hủy bỏ kết quả bầu cử với lí do “có nghi vấn bất thường”. [1]

Phẫn nộ trước trò gian trá của Milosevic, hàng ngàn người dân Serbia phản đối đã tràn xuống khắp các con phố của thủ đô Belgrade. Các sinh viên đại học Belgrade tổ chức tuần hành, phong trào sau đó lan rộng đến các thành phố khác, trong đó cả giới sinh viên và các lãnh đạo của phe đối lập cùng tổ chức các cuộc biểu tình lớn trong suốt 3 tháng sau đó. Cộng đồng quốc tế bắt đầu gây áp lực để buộc Milosevic công nhận kết quả bầu cử. Cuối cùng, vào tháng hai năm 1997, Milosevic tuyên bố cho phép những người chiến thắng trong cuộc bầu cử vừa qua nhậm chức. [2]

Mặc dù thất bại trên chính trường quốc nội, Milosevic (người mà theo hiến pháp Serbia thì chỉ được giữ chức tổng thống không quá 2 nhiệm kỳ) vẫn ra tranh cử và được bầu làm tổng thống cộng hòa liên bang Nam Tư (liên bang giữa Serbia và Montenegro) vào ngày 23 tháng 7 năm 1997. Cuối năm 1998, nghị viện Serbia thông qua 2 đạo luật nhằm hạn chế mạnh truyền thông độc lập và tự do học thuật. [3]

Tháng mười năm 1998, một nhóm sinh viên đại học Belgrade đã thành lập phong trào Otpor, có nghĩa là “phản kháng” trong tiếng Séc-bi. Đây là một phong trào đối lập với tầm nhìn về một Serbia dân chủ, được giải phóng khỏi ách cai trị của Milosevic và hội nhập vào phần còn lại của Châu Âu. Như lời của Davorin Popovic, một nhà hoạt động của phong trào Otpor kiêm nhạc sĩ nhạc pop. “Chúng tôi muốn được sống như mọi người khác, có một công việc, tạo ra những giá trị, được lãnh đạo bởi một chính phủ sáng suốt chứ không phải là những kẻ côn đồ vô học, và được sống dưới một nền pháp trị”. [4]

Biểu tượng bàn tay nắm chặt của phong trào Otpor. Nguồn ảnh: The Guardian

2. Mục tiêu hướng đến

Các thành viên của Otpor đến từ nhiều tầng lớp khác nhau, nhưng tất cả đều đồng lòng vì một mục tiêu chung là hạ bệ Milosevic. Đích đến cuối cùng của phong trào là một quốc gia dân chủ, với các cuộc bầu cử tự do và công bằng, như lời của Ivan Marovic, một trong những sáng lập viên của phong trào: “mục tiêu của chúng tôi là thay đổi chế độ và sau đó là cải tổ lại toàn bộ hệ thống”. [5]

Tuy vậy, thay đổi một chế độ là một mục tiêu quá sức với một nhóm sinh viên, “những con người nhỏ bé và không có quyền lực gì so với cả một chính quyền độc tài”. [6] Marovic cho rằng: “chúng tôi không thể dùng sức mạnh với một đối phương có sức mạnh và vũ khí lớn gấp 3 lần những gì chúng tôi có. Chúng tôi biết chuyện gì đã xảy ra ở quảng trường Thiên An Môn, Trung Quốc nơi quân đội đưa xe tăng ra thảm sát đám đông sinh viên”. [7] Hơn thế nữa, Otpor muốn đi một con đường khác so với thứ bạo lực mà Milosevic mang lại. Bằng những hành động ôn hoà, phong trào muốn “chứng minh rằng người dân Serbia là những con người văn minh”. [8] Do đó, họ đã quyết định thách thức chế độ thông qua những hành động phi bạo lực và qua con đường bầu cử, bằng cách thống nhất các phe đối lập để hậu thuẫn cho một ứng viên duy nhất để đối mặt với Milosevic.

Nắm vững được các chiêu trò của chế độ, Otpor đã bắt đầu chuẩn bị cho cuộc bầu cử sẽ diễn ra vào năm 2000 từ 2 năm trước đó. Đầu tiên, họ phải thống nhất được các phe phái đối lập còn đang chia rẽ, để hậu thuẫn một ứng viên duy nhất. Sau dó, khi ứng viên này giành chiến thắng, họ cần huy động quần chúng  để bảo vệ chiến thắng đó. Để làm được việc này, phong trào Otpor đã đi đến quyết định rằng cách tốt nhất là phát động tổng đình công, với hy vọng làm tê liệt mọi hoạt động của quốc gia. [9]

3. Vai trò lãnh đạo

Trong số nhiều phong trào dân chủ bất bạo động tại Đông Âu thời kỳ hậu Sô Viết, Otpor là một phong trào rất độc đáo ở chỗ không hề có lãnh đạo chính thức. Có một nhóm các nhà hoạt động đóng vai trò then chốt trong việc sáng lập và điều hành phong trào. Ví dụ, Ivan Andric phụ trách giám sát mảng phát triển mảng các khẩu hiệu và tiếp cận xã hội của phong trào, trong khi Padrag Lecic đảm bảo việc phân phối các tài liệu in ấn, và Slobodan Homan giữ đầu mối liên lạc với quốc tế, tuy nhiên không ai trong số họ được coi là lãnh tụ.

Chế độ sẽ không ngần ngại uy hiếp và bỏ tù bất cứ ai được coi là lãnh đạo phong trào, do vậy việc không có một cơ cấu lãnh đạo rõ ràng lại tạo cho Otpor trở nên linh hoạt trước nhiều sức ép. Một nhà hoạt động của Otpor chia sẻ: “Ý tưởng của chúng tôi là, khi một cái đầu của Otpor bị chặt đứt, sẽ có 15 cái đầu khác mọc lại tức khắc”. [10] Điều này cũng giúp giữ an toàn cho các thành viên của Otpor, như một thành viên giải thích “điều lý thú là vì không có người lãnh đạo, nên chúng tôi không phải đối mặt với nguy cơ bị phản bội”. [11]

Ngay từ đầu, Otpor đã nhận được sự ủng hộ lớn của quần chúng. Marovic nói “chúng tôi được xem như tương lai của Serbia, và vì lẽ đó, người dân thích chúng tôi”. [12] Tuy nhiên, đa phần những người ủng hộ này lại gia nhập phong trào một cách miễn cưỡng, bắt nguồn từ sự vỡ mộng của họ khi mà nhiều nỗ lực chống lại Milosevic trước đó đều thất bại. [13] Otpor cần thuyết phục những người này tích cực hơn và tham gia vào kế hoạch tổng đình công mà Otpor đang chuẩn bị.

Marovic miêu tả kế hoạch mở rộng cơ sở quần chúng của phong trào như sau: “điều chúng tôi phải làm là nêu gương, và qua chính những thắng lợi nho nhỏ, để chỉ cho mọi người thấy rằng, phong trào hoàn toàn có thể tiến triển”. [14] Bằng những nỗ lực ở cấp địa phương và khu vực để công khai hóa và giải quyết các vấn đề dân sự như thiếu điện, hoặc vạch trần một lãnh đạo tham nhũng, Otpor đã thuyết phục được người dân Serbia về tính hiệu quả của phong trào. Marovic cũng giải thích rằng “người dân bắt đầu tự đặt câu hỏi, kết nối thực trạng xã hội tại địa phương với vấn đề mang tính tổng thể, đó chính là chế độ Milosevic. Như thế, chúng tôi làm cho các vấn đề mang tính địa phương trở nên sáng tỏ hơn, và rồi chính chúng lại giúp người dân nhìn nhận ra cuộc đấu tranh tổng thể.” [15]

4. Môi trường dân sự

Trước đó, Serbia đã dính líu vào 4 cuộc chiến tranh, và vào tháng 3 năm 1999, NATO mở chiến không kích nhằm đáp trả lại việc Milosevic từ chối rút quân khỏi Kosovo. Dòng người tị nạn khổng lồ tràn vào Serbia để tránh cuộc chiến, cùng lúc nền kinh tế Serbia hứng chịu siêu lạm phát cao ở mức lịch sử. [16] Trong bối cảnh khó khăn chồng chấp về kinh tế-xã hội đó, chế độ của Milosevic vẫn là một chế độ áp bức và thối nát. Theo Marovic “nhà nước trở thành một đám tội phạm” khi mà các đội hành quyết do an ninh mật vụ tổ chức đã liên tục gây ra các vụ ám sát chính trị. [17] Tuy nhiên, chế độ của Milosevic không phải một chế độ toàn trị, nó vẫn cho phép phe đối lập tồn tại ở mức độ nhất định, cùng với quyền tự do tụ họp, và đó là kẽ hở để dẫn đến thành công của Otpor. [18]

Khi phong trào Otpor đã tạo được thế đứng vững chắc tại Serbia, Milosevic bắt đầu mở chiến dịch bôi nhọ, vu cho các nhà hoạt động là bọn phản quốc, là mối đe doạ tới an ninh quốc gia. [19] Một quan chức của chế độ đã gọi các thành viên trẻ của Otpor là “những kẻ khủng bố, phát-xít và là tay sai của NATO”. [20] Tháng 1 năm 2000, chính quyền mở một cuộc tấn công vào giới báo chí, đóng cửa các đài phát thanh và truyền hình và xử phạt nặng các kênh truyền thông vì những “sai phạm” như đưa tin về các hoạt động của Otpor. [21] Tháng 5 năm đó, nhân vụ việc một chính trị gia là đồng minh của Milosevic bị sát hại, chính quyền liền lấy đó làm cớ để tiêu diệt Otpor. Phong trào bị liệt vào danh sách các tổ chức khủng bố, lực lượng an ninh tăng mạnh việc bắt bớ các nhà hoạt động và câu lưu hàng ngàn thanh niên vì những lý do như mặc áo có in biểu tượng của phong trào Otpor. An ninh còn tấn công vào trụ sở của Otpor và thu giữ nhiều tài liệu quan trọng như áp-phích và biểu ngữ. [22]

Trước những nỗ lực của chế độ nhằm dập tắt phong trào, Otpor đã có sẵn cho mình một “kế hoạch B”. Bước đầu tiên là kiểm soát nỗi sợ hãi, chuẩn bị sẵn sàng cho các nhà hoạt động cho tình huống bị bắt giữ. Kế đến, những chiếc lược dài hơi hơn được vạch ra, dựa trên nền tảng chiến đấu phi bao lực; tại mỗi cuộc biểu tình được tổ chức, một “nhân chứng” được phái đến để quan sát và cảnh báo cho những nhà hoạt động khác nếu có hoạt động bắt giữ từ chính quyền. Trong tình huống chính quyền bắt người, Otpor sẽ lập tức liên hệ với các cơ quan truyền thông địa phương, các tổ chức phi chính phủ (NGO), các đảng đối lập để lan truyền thông tin về vụ bắt giữ và các hành động bất công khác của chính quyền. Các luật sư cũng được thông báo, và họ sẽ là những người đầu tiên có mặt ở đồn công an nơi các nhà hoạt động đang bị giam giữ. [23]

Sau cùng, Otpor cùng các đồng minh của phong trào sẽ kêu gọi các cư dân tập trung trước các đồn công an nơi mà các nhà hoạt động đang bị tạm giữ. [24] Những cuộc tụ tập này là một cách quan trọng để gây áp lực lên nhà cầm quyền. Các nhà hoạt động tụ tập bên ngoài đồn sẽ cùng nhau nghe nhạc, ca hát và cả chơi bóng chuyền – những hành động phi bạo lực với mục đích duy trì được tinh thần phấn khích. “Người qua lại trên đường sẽ thấy thật vui nhộn còn công an thì lại rất ức chế, nhưng họ có thể làm được gì đây? Không lẽ họ bắt hết những người chỉ đứng trên vỉa hè và nghe nhạc?” [25]

Nguồn ảnh: tavaana.org

Đứng trước sức ép từ những vụ tụ tập đòi người này là sự có mặt của các luật sư bảo vệ nhân quyền và giới truyền thông, lực lượng công an buộc phải phóng thích những người bị bắt giữ trái phép. Sau khi được trả tự do, các nhà hoạt động đểu trích dẫn trong phát ngôn của mình một câu nổi tiếng của nhà văn người Argentina – Jorge Luis Borges: “Bạo lực là chốn trú ẩn cuối cùng của kẻ yếu đuối”. Điều này gửi đi thông điệp rằng chính quyền của Milosevic đã bị dồn đến đường cùng mà minh chứng rõ nhất là việc phải đàn áp dân chúng. [26]

Tính hài hước là một nhân tố chủ chốt trong cách thức phản ứng của Otpor đối với chế độ. Ví dụ: để chế giễu và phá vỡ các luận điệu tuyên truyền của chế độ, các nhà hoạt động sẽ mặc những chiếc áo có in dòng chữ “Khủng bố Otpor”. Srdja Popovic, một nhà hoạt động trong phong trào cho rằng sở dĩ Otpor được quần chúng yêu thích và đón nhận là “bởi vì chúng tôi chỉ đang đùa thôi, trong khi các anh thì giận dữ; chúng tôi tràn đầy sự hài hước và trào phúng, trong khi các anh thì ra sức bắt giữ, đánh đập chúng tôi. Đó là một cuộc chơi mà các anh luôn giành phần thua, bởi vì các anh chỉ thể hiện mãi có một khuôn mặt, còn chúng tôi lại luôn có những câu chuyện đùa mới, những thông điệp mới đầy tích cực để gửi đến quần chúng.” [27]

Kết cục, sự đàn áp đã phản tác dụng; các vụ bắt bớ này biến phong trào Otpor trở thành “nạn nhân số 1 ở tầm quốc gia”. Điều này giúp thu hút thêm càng nhiều sự ủng hộ cho phong trào, vì mọi người cho rằng thật vô lý và tàn bạo khi bắt những thanh niên này chỉ vì những hoạt động phi bạo lực, lành tính và pha chút nghịch ngợm của họ. [28] Sự ủng hộ của quần chúng lớn đến nỗi nó còn khiến cho cả một số người trong chế độ phản tỉnh, và tạo nên sự chống đối ngay trong hàng ngũ của Milosevic. [29]

5. Thông điệp và đối tượng người nghe

Otpor truyền đi thông điệp đơn giản về sự phản kháng của mình bằng biểu tượng một bàn tay màu đen-trắng nắm chặt, được vẽ bằng sơn xịt lên khắp các bức tường trong thành phố. Họ muốn thuyết phục mọi người rằng Otpor chính là chìa khoá dẫn đến sự thay đổi chế độ. Do đó, những khẩu hiệu được đưa ra để tiếp thêm sức mạnh cho người dân Serbia, như “Phản kháng cho đến khi giành chiến thắng”, “Phản kháng, vì tôi yêu tổ quốc Serbia”, và những khẩu hiệu khác để thể hiện sức mạnh đang lên của phong trào như “Nó đang lan tỏa khắp nơi !”, “Nhân dân chính là Otpor!”. [30]

Otpor sử dụng những bức graffiti, những tấm áp-phích, truyền đơn, giấy dán làm phương tiện để truyền tải những câu khẩu hiệu này, và luôn đi kèm với biểu tượng nắm đấm màu đen trắng để củng cố “sự nhận biết về thương hiệu” để mọi người hễ nhìn thấy hình logo đó là liên tưởng ngay đến phong trào. [31] Sự lan tỏa của những biểu tượng và khẩu hiệu của Otpor khiến chế độ đứng ngồi không yên. Có lần một nhà hoạt động còn sơn biểu tượng nắm đấm này trước đồn công an và tới ngày hôm sau, anh để ý thấy an ninh chụp hình bức vẽ và “ở lại đó khá lâu để điều tra. Tôi nhận thấy nỗi sợ trong họ, và tôi hiểu rằng những hành động nhỏ này của tôi giúp tôi đạt được nhiều hơn bất cứ hành động bạo lực nào”. [32]

Nguồn ảnh: tavaana.org

Khi phong trào ngày càng lan rộng, nỗi lo về tương lai Serbia của người dân đã biến thành nỗi lo của chính chế độ và gây ra cả sự hoài nghi trong lực lượng công an và quân đội về chuyện Milosevic còn trụ được bao lâu. Một lãnh đạo của phe đối lập giải thích: “Milosevic kháng cự được là nhờ sự ủng hộ của lực lượng công an và quân đội. Chúng tôi biết rằng nếu mình có thể tác động đến những người an ninh ở xung quanh Milosevic, khiến họ suy nghĩ lại xem có nên ủng hộ Milosevic hay không, thì ông ta sẽ không thể trụ được”. [33] Trong khi đó, vào lúc mà những cáo buộc nhằm vào Otpor của chế độ ngày càng trở nên cực đoan và ngày càng nhiều nhà hoạt động trẻ bị bắt, thì Otpor đã nắm lấy cơ hội này để nói lên sự thật về phong trào của mình với lực lượng công an. Bằng cách đó, “Lực lượng công an được biết về kẻ thù của họ, và họ nhận ra rằng kẻ thù ấy chỉ là một đám trẻ muốn đất nước có một cuộc chuyển đổi hoà bình và loại bỏ một chế độ phi dân chủ mà thôi”. [34]

Vào giai đoạn cuối của phong trào Otpor, đã có một số sĩ quan công an cũng dán biểu tượng nắm đấm lên xe của họ. Một lãnh đạo trong ngành còn nói với một chính trị gia đối lập rằng: “Làm ơn, hãy hạ bệ Milosevic luôn đi, cả tôi cũng thấy ghê tởm ông ta rồi”. [35] Cùng lúc, các thị trưởng liên minh với Otpor đã giao ước với công an và quân đội, sao cho “họ không bất tuân mệnh lệnh, nhưng cũng không thực hiện mệnh lệnh…Họ sẽ nói “vâng” khi Milosevic ra lệnh hành động và sau đó, họ sẽ không làm gì cà”. [36]

Otpor đã tổ chức những cuộc biểu tình lớn của quần chúng, trong gồm cả những cuộc sinh viên bãi khóa và tuần hành ra khỏi lớp học, các buổi biểu diễn nhạc rock, các cuộc đi bộ biểu tình đường trường, như một cuộc với độ dài 80km từ Belgrade đến Novi Sad. [37] Ngày 13 tháng 1 năm 2000, vào đêm giao thừa theo lịch Chính thống giáo, Otpor tổ chức một cuộc mít-tinh lớn tại Belgrade, cùng một buổi biểu diễn nhạc rock; nhưng tới nửa đêm, thay vì đón giao thừa, các thành viên Otpor đã chuyển sang tưởng niệm những người Serbia đã chết vì những cuộc chiến tranh do Milosevic gây ra, bằng cách đọc tên và chiếu hình ảnh của họ lên màn hình. Mọi người trở về nhà, mang theo một thông điệp: “Đây là năm mà sự sống, cuối cùng, cũng phải giành được thắng lợi ở Serbia”. [38]

Tháng 7 năm đó, Otpor khởi động chiến dịch tiếp theo. Chiến dịch này được chọn đúng thời điểm chiến lược, cùng lúc với việc Milosevic kêu gọi bầu cử sớm để củng cố tính chính danh của mình. Otpor đã chuẩn bị sẵn sàng, phong trào đã nỗ lực trong suốt một năm trước đó để hợp nhất phe đối lập, và đã mau chóng huy động được cả các thành viên Otpor lẫn các đảng đối lập cùng hậu thuẫn cho một ứng cử viên duy nhất, là Vojislav Kostunica. Thông điệp trung tâm của chiến dịch sau đó đã tràn ngập cả đất nước “Ông ta xong rồi!”, [39] “Chúng tôi không đòi các bạn bỏ phiếu cho chúng tôi, nhưng trước khi quyết định, hãy hỏi những đứa con của bạn xem nên bỏ lá phiếu ấy cho ai và hãy làm theo lời chúng”. [40]

Trong thời gian đó, Otpor cũng tổ chức một chiến dịch vận động cử tri đi bầu, có tên là “Đã đến lúc”. Thông qua những buổi biểu diễn nhạc rock, phong trào huy động được những người trẻ tuổi đi bỏ phiếu và nhận được cả sự ủng hộ từ những người nổi tiếng đang lưu diễn khắp Serbia. [41] Mọi người cuối cùng đã thấy được thông điệp “Ông ta xong rồi!” sẽ trở thành sự thật. [42] Otpor đã sử dụng nguồn tài trợ và giúp đỡ của Hoa Kỳ để huấn luyện cho 30.000 quan sát viên bầu cử và cử họ đến 10.000 điểm bỏ phiếu trong ngày bầu cử 24 tháng 9 năm 2000, [43] để ngăn ngừa các gian lận bằng cách theo dõi sát kết quả kiểm phiếu, mà theo đó cho thấy chiến thắng rõ rệt của ứng viên Kostonica. Hai ngày sau, Milosevic thừa nhận ông ta chỉ về nhì, nhưng lại kêu gọi bầu cử vòng 2. Người biểu tình đổ ra khắp Belgrade, tay vẫy những chiếc chuông lắc của trẻ con để chế nhạo việc Milosevic không chịu thừa nhận thất bại, và thế là Otpor đã có thể thực hiện kế hoạch mà họ đã chuẩn bị suốt nhiều năm: tổng đình công vào ngày 02 tháng 10.

Dân chúng ra chặn lối các cây cầu và đường sá, sinh viên bãi khóa, và hàng vạn thợ mỏ và công nhân dệt may tham gia đình công, trong khi công an và quân đội chỉ đứng nhìn và không đàn áp. [44] Marovic cho biết “Trong vòng 10 ngày, cuộc tổng đình công đã lan rộng và làm tê liệt toàn bộ quốc gia. Chẳng có gì hoạt động cả. Đường bộ và mọi tuyến đường sắt đều bị chặn, các công ty lớn đều ngưng làm việc, còn chế độ thì hoàn toàn bất lực”. [45] Ngày 5 tháng 10, 200.000 người tiến về thủ đô Belgrade cùng xe ủi, ô tô, xe bus và hô vang “Cứu lấy Serbia, hãy đi chết đi, Slobodan!” nhưng không ai dùng đến bạo lực cả. [46] “Chúng tôi đã huấn luyện cho tất cả mọi người không được tấn công cảnh sát, không dùng bạo lực, và phải giữ tính tổ chức”, Popovic nói. “Như Gandhi đã nói, bạn phải đào tạo đội quân bất bạo động của mình đủ lâu tới mức mà việc chiến đấu bằng bạo lực trở nên không còn cần thiết nữa”. [47]

6. Những hoạt động nhằm mục đích tiếp cận

Trong nhiều năm trước đó, các đảng đối lập ở Serbia suy yếu dần vì đấu đã lẫn nhau. “Chỉ có một điểm chung mà họ có”, Marovic nói, “Tất cả họ đều muốn giữ vai trò lãnh đạo”. [48] Thách thức lớn nhất của Otpor là mang những nhóm bị chia rẽ đó lại gần với nhau, để chuẩn bị cho chiến dịch tranh cử năm 2000. Thay vì phương thức cũ là “cùng ngồi xuống với nhau và sau đó…cố tìm một chiến lược và mục tiêu chung”, đội ngũ nòng cốt sáng lập của Otpor đã tập hợp lại với nhau, để trước tiên là tìm một mục tiêu chung duy nhất mà mọi người đều có thể đồng thuận: loại bỏ Milosevic. [49] Sau đó họ quyết định về phương pháp sẽ dùng để được mục tiêu đó: một “cuộc tổng đình công và bất tuân dân sự để phản đối gian lận bầu cử”. Sau cùng, họ mới đi gặp các nhóm khác nhau để “thuyết phục họ rằng đây là công thức đấu tranh đáng được ủng hộ. Dần dần, chúng tôi giành được sự ủng hộ cho kế hoạch này từ tất cả các tổ chức và cá nhân liên quan”. [50]

Tháng 4 năm 2000, hai nhà lãnh đạo chính của phe đối lập xuất hiện cùng nhau lần đầu tiên kể từ năm 1997, và một tháng sau đó, 18 đảng phái chính trị hợp nhất lại để lập ra liên minh “Lực lượng đối lập dân chủ Serbia”. [51] Trong khi đó, ngay từ đầu, để chuẩn bị cho cuộc tổng đình công theo dự kiến, Otpor đã liên kết với các công đoàn, các tổ chức cấp địa phương và ban lãnh đạo của các thành phố. [52] “Điều quan trọng nhất là chúng tôi đã chuẩn bị từ trước”, Marovic nói, “vì thế cuộc tổng đình công không phải chỉ là việc của một bộ phận nhỏ trong xã hội, mà là phải có sự tham gia của đại bộ phận dân chúng, đó là điều tạo ra hiệu quả to lớn”. [53]

Ngày 1 tháng 4 năm 2001, Milosevic bị bắt giữ, phiên toà xét xử ông vì các tội ác chiến tranh diễn ra một năm sau đó ở toà án La Haye, Hà Lan. Tuy nhiên ông đã qua đời vào ngày 11 tháng 3 năm 2006 khi chưa có phán quyết.

Dù nạn tham nhũng vẫn tồn tại, Serbia ngày nay là một quốc gia dân chủ, với các cuộc bầu cử tự do và công bằng, đúng như mong muốn ban đầu của những nhà sáng lập phong trào Otpor. [54]Marovic nói, “[Milosevic và chế độ của ông ta] là kẻ giao giảng sự chết chóc, bằng thù hận và tuyên truyền”. “Và chúng tôi đã giành chiến thắng vì chúng tôi yêu sự sống nhiều hơn. Chúng tôi đã quyết định như thế và không ai có thể đánh bại được sự sống. Vậy đó, đấy là những gì chúng tôi đã làm… và là lí do khiến chúng tôi thành công”. [55]

Trình tự thời gian
--------------------------------
Chiến thuật phi bạo lực
-----------------------------------------
Tháng 2/1988: Slobodan Milosevic thay thế Ivan Stambolic làm tổng thống Serbia.

Tháng 11/1996: Ngày 17 tháng mười một, trong cuộc bầu cử Nghị viện quốc gia Nam Tư, liên minh đối lập (Zajedno) dành chiến thắng ở 32 thành phố, tuy nhiên ngày 25, Milosevic huỷ bỏ kết quả bầu cử. Người biểu tình bắt đầu xuống đường phản đối và kéo dài nhiều tháng sau đó.

Tháng 2/1997: Milosevic thông báo sẽ công nhận chiến thắng của liên minh đối lập hồi tháng 11.

Tháng 10/1998: Một nhóm sinh viên đại học Belgrade thành lập phong trào phản kháng Otpor.

Tháng 3/1999: NATO bắt đầu không kích Serbia nhằm đáp trả lại việc Milosevic từ chối rút quân khỏi Kosovo.

Tháng 8/1999: Sau nhiều tháng biểu tình, Otpor đánh dấu ngày sinh nhật của Milosevic bằng một bữa tiệc châm biếm.

Tháng 1/2000: Otpor tổ chức một cuộc mit-tinh lớn nhân dịp năm mới theo lịch Chính thống giáo, khởi động chiến dịch “Năm nay, đã đến lúc”

Tháng 5/2000: Lợi dụng vụ một chính trị gia là đồng minh của Milosevic bị sát hại, chế độ liền đổ tội cho Otpor nhằm trấn áp phong trào và bắt giữ hàng nghìn nhà hoạt động.

Tháng 7/2000: Milosevic kêu gọi bầu cử sớm, Otpor khởi động chiến dịch “Ông ta xong rồi!”.

Tháng 9/2000: Ứng viên đối lập Kostunica dành chiến thắng trong cuộc bầu cử, Milosevic kêu gọi bầu cử vòng 2, gây ra một làn sóng biểu tình rộng khắp.

Tháng 10/2000: Otpor phát động cuộc tổng đình công vào ngày mồng 2, làm tê liệt toàn bộ đất nước. Vào ngày 6, Milosevic thừa nhận thất bại, Kostunica trở thành tân tổng thống.

Tháng 4/2001: Milosevic bị bắt giữ vì các tội ác chiến tranh. Tháng 6, bị dẫn độ sang La Haye và bị đưa ra xét xử một năm sau đó.

Tháng 3/2006: Milosevic qua đời vì đau tim trong thời gian xét xử.

Các phương pháp biểu tình phi bạo lực và thuyết phục


• Tuyên bố chính thức:
Tất cả các nhóm sinh viên chính của Serbia đã kí vào Tuyên bố Otpor về tương lai cho Serbia. Đây được coi như một tuyên bố công khai các mục tiêu của phong trào Otpor, trong đó tự do và bầu cử công bằng là các mục tiêu hàng đầu.

• Các hành động biểu tượng công khai: Otpor sử dụng biểu tượng một bàn tay đen trắng nắm chặt để thể hiện sự phản kháng đối với chế độ Milosevic. Biểu tượng này thường xuyên xuất hiện trên mũ và áo phông. Otpor cũng sử dụng các hành động có tính biểu tượng công khai khác như : chiến dịch “Dinars cho thay đổi (Dinar là đơn vị tiền tệ của Serbia)”; “ bánh khổng lồ cho Tổng thống” để chế diễu Milosevic.

• Thông điệp: Graffiti, Poster, Sticker và băng rôn với các khẩu hiệu như: “Ông ta xong rồi” và “ Phản kháng đến khi giành chiến thắng” đã được sử dụng để truyền đạt thông điệp của Otpor.

• Kết nối với quần chúng: Otpor lưu hành 100.000 bản tin “ Người Serb phản kháng”. Thêm vào đó, do hạn chế của các tờ báo và chương trình truyền hình lớn, Otpor mở rộng khả năng tiếp cận của mình thông qua các tờ báo nhỏ ở địa phương.

• Biểu diễn nghệ thuật và âm nhạc: Phong trào tổ chức các buổi biểu diễn nhạc Rock, sử dụng âm nhạc để thu hút người ủng hộ.

• Tụ tập: Otpor tổ chức các buổi tụ tập ủng hộ trước trụ sở công an nơi giam giữ các nhà hoạt động.

• Tưởng nhớ những người đã mất: Tại buổi mít-tinh vào đêm giao thừa năm 2000, Otpor tổ chức tưởng nhớ những người Serb đã mất trong các cuộc chiến tranh do Milosevic gây ra bằng cách đọc tên và chiếu ảnh của họ trên một bức tường.


Các phương pháp bất hợp tác


• Bãi khóa:
Sinh viên đã tổ chức bãi khóa như một hình thức biểu tình.

• Tổng đình công: Sau cuộc bẩu cử tháng 9 năm 2000, Otpor đã vận động được đông đảo người dân tham gia vào một cuộc tổng đình công.

Nguồn bài dịch: Năm sự sống đã chiến thắng tại Serbia: Phong trào Otpor chống lại nhà độc tài Milosevic

Nguồn ảnh bìa: http://www.thelandofshadow.com

Tìm hiểu thêm về Otpor

Các bài phân tích

Sách

  • “Thế kỷ của đấu tranh bất bạo động, một phương thức mạnh mẽ” – Peter Ackerman và Jack Duvall, New York Palgrave Macmillan, 2001.
  • “Chế độ Milosevic sụp đổ: Cách mạng mùng 5 tháng 10” – Dragan Bujosevic Dragan và Ivan Radovanovic.

 

Chú thích

[1] “Thế kỷ của đấu tranh bất bạo động, một phương thức mạnh mẽ” – Peter Ackerman và Jack Duvall, Nhà xuất bản New York: St. Martin, 2000, trang 478.

[2] Cùng trang.

[3] Lời Ivan Marovic, phỏng vấn với Tavaana.org, tháng 3 năm 2010.

[4] “Ai đã hạ bệ Milosevic” – Roger Cohen, tạp chí the New York Times, 26 tháng 11 năm 2000.

[5] Lời Marovic.

[6] Lời Marovic.

[7] Ankerman và DuVall, trang 485.

[8] “Cách lý giải của Otpor về những hành động mang tính hài hước”. Hạ bệ nhà độc tài. http://www.aforcemorepowerful.org/films/bdd/eo/lesson-i/lesson-1g-dictator-excerpts-sm.pdf

[9] Lời Marovic.

[10] Lời Cohen.

[11] “Những thanh niên đá đít Milosevic” – Christophe Chiclet, UNESCO, tháng 3 năm 2001.

[12] Lời Marovic.

[13] Cùng nguồn.

[14] Cùng nguồn.

[15] Cùng nguồn.

[16] Cùng nguồn.

[17] Cùng nguồn.

[18] “Cuộc cách mạng cuối cùng” – Timothy Garton Ash, ấn bản Hoover Digest 2001:1.

[19] “Niên đại các sự kiện, 1996-2000”. Hạ bệ nhà độc tài. PBS.

[20] “Phân tích tổng quan học thuyết của Gene Sharp về hành động bất bạo động tại Serbia thời Milosevic” – Srdja Popovic, CANVAS, 31 tháng 1 năm 2001.

[21] “Niên đại các sự kiện, 1996-2000”.

[22] Cùng nguồn.

[23] “Kế hoạch B: Biểu tình phá hoại các cuộc đàn áp” – Zorana Smiljanic, Chiến thuật mới dành quyền con người.

[24] Cùng nguồn.

[25] Cùng nguồn.

[26] Lời Popovic.

[27] “Chiến lược cuả Otpor” – Srdja Popovic, CANVAS.

[28] “Phân tích tổng quan học thuyết của Gene Sharp về hành động bất bạo động tại Serbia thời Milosevic” – Srdja Popovic.

[29] Cùng nguồn.

[30] Cùng nguồn.

[31] Cùng nguồn.

[32] Ankerman và DuVall, trang 486, 487.

[33] Ankerman và DuVall, trang 487.

[34] “Chiến thuật cụ thể cho những thay đổi bất bạo động ở Serbia” – Ivan Marovic, Gozaar, ngày 1 tháng 7 năm 2007

[35] Lời Popovic. “Chúng tôi đã thành công thế nào: Tuyên truyền cho tiếng nói tự do” – Ivan Andric. CANVAS.

[36] Lời Cohen.

[37] Lời Smiljanic.

[38] Hạ bệ nhà độc tài. PBS. 2001.

[39] “Những cuộc bầu cử bất ngờ” Hạ bệ nhà độc tài. PBS.

[40] Ankerman và DuVall, trang 487.

[41] “Chiến dịch Otpor 1999-2000”. CANVAS.

[42] Ankerman “Giận dữ chống lại chế độ: Phong trào Otpor ở Serbia” – Milja Jovanovic. Những người tạo dựng hoà bình II: Câu chuyện thành công của một xã hội dân sự.

[43] Ankerman và DuVall, trang 488.

[44] Ankerman và DuVall, trang 488.

[45] Lời Ivan Marovic, phỏng vấn với Tavaana.

[46] Ankerman và DuVall, trang 489. Garton Ash.

[47] Ankerman và DuVall, trang 489.

[48] Lời Ivan Marovic, phỏng vấn với Tavaana.

[49] Cùng nguồn.

[50] Cùng nguồn.

[51] “Niên đại các sự kiện, 1996-2000”.

[52] Lời Ivan Marovic, phỏng vấn với Tavaana.

[53] Cùng nguồn.

[54] Cùng nguồn. “Báo cáo về Tự do thế giới năm 2009: Serbia”. Tổ chức Freedom House.

[55] “Cách lý giải của Otpor về những hành động mang tính hài hước”.

 

 

 

Comments

comments