Phong trào xã hội và bạo lực-(Phần 2/2): Các hình thức của bạo lực

Tác giả: Jonathan Christiansen

Sách: Theories of social movements – Các lý thuyết về các phong trào xã hội

Các hình thức của bạo lực trong phong trào xã hội

Cũng giống như việc bạo lực xảy ra trong các bối cảnh khác nhau, trong bối cảnh các phong trào xã hội, bạo lực  cũng thể hiện ra ở những dạng khác nhau. Một số là để đối phó với một tình huống cụ thể, ví dụ như để đáp trả việc cảnh sát trấn áp bằng dùi cui, còn một số những trường hợp khác là được thực hiện theo cách có chiến lược và phối hợp. Della Porta (1995) xác định ra một số loại bạo lực diễn ra liên quan đến các phong trào xã hội, bao gồm:

Bạo lực không chuyên môn hóa đây là bạo lực ở mức độ thấp và không có tổ chức có thể xảy ra ở bên lề các cuộc biểu tình hoặc để phản ứng trước một mối đe dọa cụ thể từ cảnh sát hoặc những người phản biểu tình.

Bạo lực bán quân sự – đây vẫn là ở mức độ thấp nhưng đã có tính tổ chức hơn. Loại bạo lực này có thể bao gồm các hành vi bạo động hoặc phá hoại tài sản được thực hiện bởi các nhóm có tổ chức để gây chú ý và gia tăng tầm quan trọng của cuộc biểu tình hoặc để thể hiện sự sẵn sàng đối đầu mạnh hơn với chính quyền.

Bạo động tự trị – được sử dụng bởi các nhóm có tổ chức lỏng lẻo, nhấn mạnh đến việc sử dụng bạo lực mức độ cao một cách “tự phát”.

Bạo lực bí mật – bạo lực quá khích/cực đoan của các nhóm được tổ chức ngầm, với mục đích công khai là xúc tiến những hình thức cực đoan hơn của hành động tập thể (trang 4).

Della Porta (1995, 2008) cũng ghi nhận rằng đối với nhiều nhóm phong trào, bạo lực trở thành một phần trong các chiến thuật mà phong trào có thể đem ra sử dụng, tương tự như các cuộc mít tinh, tọa kháng và tuần hành. Các học giả khác cũng lưu ý rằng các hành động bạo lực có thể phục vụ nhiều mục đích trong một bối cảnh xã hội và có nhiều hình thức biểu hiện khác nhau.

Sử dụng vũ lực như một nguồn lực

Nhiều học giả cho rằng các chiến thuật sử dụng vũ lực có thể được dùng như một dạng nguồn lực để thay thế cho các phong trào khác vốn đang thiếu hụt những nguồn lực khác (Juris, 2005; Piven & Cloward, 1977; Plows et al., 2004). Như được nhấn mạnh trong lý thuyết về huy động nguồn lực, mức độ thành công của một phong trào xã hội thường liên quan tới mức độ sở hữu các nguồn lực. Do đó, các phong trào có nhiều nguồn lực hơn, như nguồn lực tiền bạc hay con người, có nhiều cơ hội thành công hơn so với những phong trào xã hội khác có ít nguồn lực có thể huy động. Ví dụ, trong nghiên cứu về việc các nhà vận động bảo vệ môi trường tiến hành các hành động ngầm mang tính phá hoại kinh tế một cách có chủ đích, Plows cùng cộng sự (2004) đã chỉ ra rằng cách thức phá hoại này thường là cách làm hiệu quả nhất khi chỉ có một số nguồn lực hạn chế. Một người trong nhóm hoạt động này đã nói rằng:

Phá hoại kinh tế là công cụ có hiệu quả hơn nhiều khi chống lại các tập đoàn, bởi hình thức này khiến họ tổn thất các chi phí để khắc phục, và cách hiệu quả nhất là đập phá tài sản của họ. Họ sẽ chỉ quan tâm tới những tổn thất đó mà thôi. Tôi hành động dựa trên chiến lược ấy.

Điều này có nghĩa là, những người ủng hộ phong trào sẽ tham gia vào các hoạt động công khai hoặc hợp pháp vào ban ngày, còn vào ban đêm thì sẽ thực hiện các hoạt động ngầm hoặc bất hợp pháp. Trong trường hợp này, những người ủng hộ hòa nhập rất sâu vào phong trào. Ở một ví dụ khác, Christiansen (được nói đến ngay sau đây) cũng nhận thấy một tình huống tương tự liên quan tới một nhóm hoạt động cánh tả tại Anh có tên gọi là Lữ đoàn Giận Dữ (Angry Brigade) vào cuối thập niên 60 – đầu 70. Nhóm này đã thực hiện một loạt vụ gài bom tại một số mục tiêu chiến lược nhằm giúp công chúng biết tới và thu hút sự chú ý của giới truyền thông về những vấn đề bất mãn của họ. Nhóm Weather Underground (WUO) – một tổ chức bạo động cực tả tại Mỹ cũng sử dụng chiến thuật tương tự, mặc dù nhóm này có vẻ hoạt động kín đáo hơn so với Angry Brigade.

Bên cạnh việc đánh bom, biểu tình bạo động cũng là cách mà các phong trào có nguồn lực nghèo nàn thu hút sự chú ý của truyền thông. Thường thì những người biểu tình sẽ dùng tới các hình thức thị uy bằng bạo lực, như đối đầu với cảnh sát, đập vỡ cửa kính hay đốt cháy các phương tiện trên đường để thu hút sự chú ý. Nghiên cứu của DeLuca và Peeples về tình trạng bạo lực trong các cuộc biểu tình chống một hội nghị của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) tại Seattle vào năm 1999 có đưa ra một ví dụ rõ nét:

Bạo lực mang tính biểu tượng và chiến thuật bất tuân dân sự phi truyền thống thường đi đôi với nhau một cách khá tinh tế. Ngay cả những người biểu tình bất bạo động cũng kích động cảnh sát không kém gì những người vô chính phủ. Quả thật, những loại hình bạo lực mà cảnh sát sử dụng đối với những người biểu tình phi bạo động theo xu hướng bất tuân dân sự đã xuất hiện từ trước khi những người vô chính phủ ra mặt hành động. Chúng tôi nghi ngờ rằng bạo lực mang tính biểu tượng của những người vô chính phủ đã giúp biện minh cho việc truyền thông đưa tin dày đặc về những hình ảnh cảnh sát sử dụng bạo lực, bởi truyền thông thường khắc họa những hành động bạo lực của cảnh sát là để phản ứng lại những người vô chính phủ … Do đó, ở Seattle, bạo lực mang tính biểu tượng và chiến thuật bất tuân dân sự phi truyền thống khi được phối hợp nhịp nhàng với nhau, đã tạo ra những hình ảnh rất thú vị và cuốn hút – chúng đóng vai trò dẫn dắt một cách kịch tính cho những thảo luận mang tính thực chất sau đó về những vấn nạn gây nên những cuộc biểu tình (2002, trang 14-15).

Một sự kiện khác mà người ta có thể quan sát cách thức sử dụng bạo lực mang tính biểu tượng và “mang tính trình diễn” là cuộc biểu tình chống nhóm G8 tại Genoa, Ý vào năm 2001. Những người biểu tình hoạt động theo chiến thuật Black Bloc (Khối màu đen) – họ dùng những hình thức thị uy đầy kịch tính và bạo lực nhằm thu hút sự chú ý của giới truyền thông và nâng cao nhận thức về các vấn đề. Trong tình huống cụ thể này, chính quyền đã đàn áp rất mạnh tay những người biểu tình, dẫn đến việc một người biểu tình bị bắn hạ. Cảnh sát cũng đã đột kích bắt giữ hàng trăm người khác khi họ ngủ trong một ngôi trường gần đó (Juris, 2005).

Bạo lực và vấn đề căn cước

Các phong trào có thể sử dụng bạo lực như một cách thức xây dựng căn cước của mình. Các nhà nghiên cứu về các phong trào đã khẳng định tầm quan trọng của việc xây dựng căn cước trong quá trình phát triển các phong trào. Để giữ cho những người ủng hộ phong trào luôn gắn kết với phong trào xã hội và để họ tham gia vào những hành vi mà thường rất mạo hiểm ấy, thì cảm nhận về căn cước của họ phải trở thành một phần của phong trào ấy (Melucci, 1995). Juris (2005) giải thích rằng, bạo lực mang tính trình diễn có thể được coi là một mô thức giao tiếp-truyền thông mà thông qua đó, các nhà hoạt động mong muốn tạo ra những chuyển hóa trong xã hội bằng cách thực hiện hành động đối đầu mang tính biểu tượng, dựa trên “sự đại diện cho những mối quan hệ đối kháng và sự thể hiện ra các hình ảnh bạo lực mang tính chất nguyên mẫu” (p. 414).

Tác giả cũng giải thích thêm rằng “những người hoạt động  trẻ tuổi theo hướng bạo động thực hiện hành động bạo lực mang tính tình diễn để tạo ra một căn cước “triệt để” (không lưng chừng hay cải lương), đồng thời đưa ra các thông điệp cụ thể theo hướng thách thức chủ nghĩa tư bản toàn cầu và nhà nước “(p. 414). Do đó, họ không chỉ sử dụng bạo lực mang tính trình diễn để tạo ra sức ảnh hưởng về truyền thông và đối đầu với chính quyền, mà họ còn thể hiện ra một cách tập thể tính chất bạo động đó để xây dựng căn cước tập thể của mình.

Từ góc độ nào đó, những hình thức trình diễn ấy có thể được nhìn nhận tương tự như một phong cách ăn mặc – tự nó là một cái code để chỉ dấu rằng mình thuộc về một dạng văn hóa nhất định (Hebdige, 1979). Trong trường hợp này, một cái code mang tính “văn hóa đối nghịch” (hoặc chống lại nền văn hóa chính thống) được biểu thị thông qua hoạt động biểu tình mang tính đối đầu. Khi đó, bạo lực liên quan đến các phong trào xã hội nên được coi là một công cụ– được sử dụng vì một lý do nào đó, thay vì bị coi là hệ quả của sự giận dữ cá nhân.  Điều đó không có nghĩa là sự giận dữ cá nhân không dẫn tới bạo lực, mà chỉ có nghĩa là những hình thức bạo lực đáng chú ý thường mang theo nó những mục đích rõ ràng.

Các quan điểm nhìn nhận

Các phong trào xã hội thường bị mặc định là có tính bạo lực, ngay cả khi phần lớn trong số chúng không phải như vậy. Lực lượng cảnh sát, quan chức chính phủ và giới truyền thông thường  tạo ra ấn tượng rằng những người biểu tình tập trung lại để tiến hành một cuộc biểu tình, tuần hành quy mô lớn thì những tình huống bạo lực vô ý thức và mất kiểm soát sẽ diễn ra sau đó. Người ta hay nói nhiều về những “hooli­gan” – những kẻ mà chỉ có mục tiêu phá hoại tài sản và gây gián đoạn các sinh hoạt kinh tế-xã hội. Mặc dù những điều này có thể đúng ở một số cá nhân, rõ ràng là chúng không đúng trong trường hợp của rất nhiều người ủng hộ các phong trào xã hội. Những hình thức bạo lực xảy ra trên thực tế thì đều có thể dự đoán trước, và thường phụ thuộc vào mức độ đàn áp và mức độ cởi mở của thể chế chính trị đối với những bất mãn của dân chúng. Hình thức bạo lực đó hiếm khi là ngẫu nhiên, mà thường được thực hiện có mục đích và mang tính công cụ.

Các nhà xã hội học và những nhà nghiên cứu khác cần phải hiểu rõ cách thức, thời điểm và nguyên nhân xảy ra bạo lực trong các phong trào xã hội, không chỉ để bảo vệ tính mạng con người, mà còn giúp chúng ta hiểu rõ khi nào chính quyền và giới truyền thông có thể đang cố gắng gây tác động sai lạc tới nhận thức về một số phong trào xã hội nhất định – đặc biệt là những phong trào mang tính chỉ trích đối với nhà nước hay các chính sách của nó. Nếu một cuộc biểu tình được lên kế hoạch để diễn ra tại một sự kiện lớn như cuộc mít-tinh chính trị, với mục tiêu là chỉ trích sự kiện đó, thì việc đối tượng chịu ảnh hưởng sẽ cố tung ra luận điệu rằng cuộc biểu tình đó là tiêu cực hoặc có khả năng gây hại là điều hoàn toàn logic. Việc hiểu rõ điều gì có thể dẫn đến bạo lực và dự trù được những hình thức bạo lực nào có thể xảy ra sẽ giúp các công dân hiểu nắm bắt tình hình và tư duy độc lập hơn.

Chúng ta có thể kết luận rằng, việc bạo lực diễn ra nhiều đến như vậy tại các cuộc biểu tình là chỉ dấu cho thấy mức độ đàn áp ngày càng tăng, hay các cơ hội chính trị ngày càng đóng lại. Cả hai điều này đều cho thấy sự tuột dốc của dân chủ tại những quốc gia đó. Bạo lực tại các cuộc biểu tình có thể là một chỉ dấu giúp nhận biết sớm của xu hướng độc tài và các xu hướng tương tự. Nó cũng có thể cho thấy rằng một phong trào nào đó đang thiếu thốn những nguồn lực khác, và do đó, họ buộc phải viện đến các phương thức thể hiện gây ồn ào hơn – bao gồm cả bạo lực, để có thể được xuất hiện trên trang nhất của các báo. Tuy nhiên, một phong trào bị tuyên bố là có tính bạo lực thì không nhất thiết là sẽ gây nguy hiểm cho xã hội.

Đặc điểm tâm lý và ý thức hệ của cá nhân

Các học giả về phong trào xã hội và nhất là các nhà xã hội học đều tập trung vào những mối quan hệ xã hội mà có thể đóng góp vào tình trạng bạo lực trong các phong trào xã hội. Điều này có nghĩa là, các nhà xã hội học thường nghiên cứu xem những mối quan hệ giữa người và các nhóm với nhau có thể góp phần gây ra bạo lực như thế nào, thay vì xem xét các các đặc điểm tâm lý hay ý thức hệ. Ví dụ, thay vì nhìn nhận rằng lý do một phần tử cực đoan tôn giáo hành động bạo lực là do người đó là thành viên của một nhóm cực đoan – hoặc vì đang gặp bị rối loạn tâm lý, thì các nhà xã hội học sẽ chỉ ra rằng nguyên nhân có thể là do sự thiếu hụt khả năng tiếp cận các nguồn lực khác.

Cách tiếp cận này có thể làm người bỏ qua mất những yếu tố quan trọng đó (tâm lý và ý thức hệ). Các nhà nghiên cứu trước đây về hành vi tập thể đúng là có xu hướng nhấn mạnh vào đặc điểm tâm lý của những người có liên quan. Họ nhấn mạnh đến hiệu ứng gây điên loạn từ đám đông, và việc những người có tâm lý không vững thường sẵn sàng bị lôi cuốn vào các hoạt động của phong trào. Sự nhấn mạnh này rõ ràng đã biến mất trong các thảo luận đương thời về bạo lực trong phong trào xã hội. Khi các nhà xã hội học không còn chú trọng tới các đặc điểm tâm lý cá nhân, điều này có thể khiến bỏ sót mất một yếu tố quan trọng cấu thành bạo lực trong phong trào xã hội. Ví dụ, Schmidt, Joffé, & Davar (2005) đã kết luận rằng chìa khóa giúp hiểu rõ tình trạng bạo lực chính trị cực đoan nằm ở việc hiểu rõ tâm lý cá nhân có thể bị các chế độ hay các lực lượng xã hội điều khiển, thao túng như thế nào.

Tương tự như vậy, phần lớn các thảo luận ngày nay cũng bỏ qua vấn đề ý thức hệ. Có thể là một số hệ tư tưởng thực sự có tính bạo lực cố hữu. Điều này sẽ không giúp làm rõ tại sao những hệ tư tưởng ấy lại mạnh lên, yếu đi hoặc tăng/giảm sức hút ở những thời điểm bất kỳ – điều này vẫn đang gây tranh cãi.  Mặc dù vẫn còn hai mặt thiếu sót đó, có vẻ như góc nhìn xã hội học cũng giải thích được một số lượng đáng kể các biến số liên quan đến bạo lực trong các phong trào xã hội. Tuy nhiên, vẫn cần thực hiện nghiên cứu thêm để hiểu được đầy đủ về mức độ khác biệt giữa các cá nhân cũng như về mặt ý thức hệ.

Nguồn ảnh bìa: Biểu tình ở Venezuela. Nguồn ảnh: Reuters

 Đọc thêm: (Phần 1/2)-Bạo lực là gì?

Comments

comments