Phương pháp kể chuyện trong các phong trào xã hội

Tác giả: Jonathan Christiansen

Sách: Theories of social movements – Các lý thuyết về các phong trào xã hội

Ai trong chúng ta cũng muốn nghe một câu chuyện hay, người tham phong trào xã hội cũng vậy. Những câu chuyện luôn tồn tại bên trong và xoay quanh các phong trào xã hội cùng những người tham gia vào đó. Các câu chuyện đó có thể mang tính đời thường và nhỏ nhặt nhưng thường chứa đựng ý nghĩa sâu xa và được diễn giải tùy vào tình huống kể chuyện, người kể và nhân vật mà nó xoay quanh. Các nhà hoạt động xã hội lại đặc biệt ưa thích việc kể chuyện, bất kể là khi đứng trước những nhà hoạt động khác, những đồng minh tiềm năng, hoặc trước công chúng. Trong thực tế, các nhà hoạt động và người ủng hộ phong trào thường được yêu cầu “kể lại câu chuyện của mình” để giành lấy sự ủng hộ và đồng cảm từ công chúng.

Nguồn ảnh: https://www.connectingup.org

Vì sao chúng ta cần hiểu rõ mối quan hệ giữa việc kể chuyện và các phong trào xã hội? Khi các học giả quan tâm nhiều hơn đến việc các xã hội thay đổi như thế nào và vai trò của các phong trào xã hội trong việc thúc đẩy hay cản trở sự thay đổi đó, họ đã phát hiện ra nhiều cơ chế hoạt động đóng góp vào sự thành công hay thất bại của các phong trào xã hội.

Trong nhiều năm, các nhà xã hội học tập trung vào những đặc tính tâm lý có vẻ tiêu cực của các phong trào xã hội và hành vi tập thể khác. Sau này, giới học giả bắt đầu chú ý đến những khía cạnh mang tính công cụ hơn của các phong trào xã hội – đó là cách mà các phong trào thực hiện chiến dịch của mình sao cho hợp lý và có tổ chức.

Phân tích về cách kể chuyện (trình thuật) trong các phong trào xã hội là một phần của sự chú trọng mới này đối với mặt xúc cảm và văn hóa. Để hiểu rõ mối quan hệ giữa các phong trào xã hội và việc kể chuyện, trước tiên cần phải hiểu các khái niệm được sử dụng.

Phong trào xã hội là gì?

Phong trào xã hội có một lịch sử lâu dài trên toàn thế giới. Phong trào xã hội diễn ra ở nhiều hình thái xã hội đa dạng. Mục đích và chủ đề quan tâm của chúng có thể mang tính địa phương, chẳng hạn một phong trào chống lại việc xây dựng một bãi rác thải độc hại ở gần khu dân cư, mà cũng có thể mang tính quốc gia hoặc quốc tế. Các phong trào xã hội còn đa dạng về mục tiêu đặt ra. Một số có thể là nhằm cải cách một hệ thống chính trị hiện hành, hoặc nhằm ngăn chặn sự thay đổi có thể xảy ra. Cũng có những phong trào xã hội không hề liên quan tới chính trị mà chỉ nhằm thay đổi nền văn hóa hay nếp sống cá nhân. Lại có những phong trào kêu gọi sự thay đổi mang tính cách mạng cả về chính trị lẫn văn hóa / xã hội.

Phong trào xã hội có thể được hình dung như là một tập hợp không chính thức các cá thể và/hoặc các nhóm “dính dáng đến mâu thuẫn với một đối thủ được xác định rõ, được liên kết bởi những mạng lưới không chính thức dày đặc, và chia sẻ một căn cước tập thể riêng biệt” (della Porta & Diani, 2006, p. 20).

Trình thuật là gì?

Trình thuật đôi khi được hiểu là kể một câu chuyện, nhưng cũng có nghĩa để chỉ một tập hợp rộng hơn gồm các phương pháp, kỹ thuật kể chuyện, nằm ngoài phạm vi kể chuyện đơn giản bằng miệng. Chẳng hạn, một trình thuật có thể được thực hiện thông qua hình ảnh trực quan như truyện tranh, hay nghệ thuật, hội họa, trong khi đó thì một câu chuyện thường được một người kể bởi một người dẫn chuyện cho một đối tượng người nghe. Cụ thể, một trình thuật đòi hỏi 3 yếu tố chính:

– Cốt truyện, bao gồm thời gian và địa điểm cùng mối liên kết cụ thể giữa các sự kiện (Polletta, 1998, trang 421)

– Quan điểm, một câu chuyện phải được thuật lại dưới một góc nhìn nhất định – của người dẫn chuyện, hay một người nào đó khác, chứ không phải những sự kiện ngẫu nhiên nằm ngoài một góc nhìn thống nhất.

– Độ mơ hồ hay “bất định về căn bản, một câu hỏi cốt yếu mà không ai có câu trả lời, thậm chí là định hình, một từ ngữ phức tạp hoặc khái niệm mà không ai có thể định nghĩa rõ ràng” (Polletta, 1998, trang 440).

Một câu chuyện bắt buộc phải có ba yếu tố trên. Còn trình thuật thì thường không chỉ đề cập tới những câu chuyện, mà còn là cách mà câu chuyện được kể, bao gồm phương pháp, kỹ thuật để kể. Kỹ thuật kể chuyện là khái niệm dùng để chỉ về cách thức mà ngôn ngữ, hình ảnh, v.v được dùng để kể chuyện. Ví dụ, một câu chuyện có thể sử dụng một khuôn mẫu hoặc định kiến về ngôn ngữ hay văn hóa phổ biến – hay các phép tu từ – để thay thế cho một tập hợp các ý tưởng phức tạp. Việc sử dụng các phép tu từ có thể đơn giản hóa việc kể chuyện và cũng đưa ra định nghĩa cho những thứ được mô tả. Có rất nhiều loại và cách sử dụng các phép tu từ, đặc biệt với phong trào xã hội, nó giúp đơn giản hóa thông điệp của phong trào và xác định về các chủ đề và khuôn khổ của cuộc tranh luận.

Áp dụng trình thuật trong các phong trào xã hội

Các học giả đã xác định ra nhiều cách mà phương pháp trình thuật diễn ra và thể hiện chức năng trong các phong trào xã hội. Các nhà hoạt động xã hội kể chuyện và dùng các kỹ thuật kể chuyện nhằm đạt được mục đích của mình. Đôi lúc những câu chuyện được triển khai theo hướng chiến lược, cũng có khi lại được kể một cách vô thức, nhưng chúng gần như luôn mang ý nghĩa mà người khác có thể diễn giải và phân tích.

Trình thuật và căn cước tập thể

Một yếu tố quan trọng trong bất kỳ phong trào xã hội nào chính là sự hình thành một căn cước tập thể. Mellucci (1995) giải thích, “căn cước tập thể là một định nghĩa được chia sẻ chung, mang tính tương tác, được tạo ra bởi một số cá nhân…và liên quan tới định hướng hành động cũng như các cơ hội và hoàn cảnh hạn chế mà hành động đó diễn ra” (trang 44). Nói cách khác, hành động tập thể là cách thức mà một nhóm người hiểu về môi trường mà họ chia sẻ chung và về việc họ nên hành động một cách tập thể trong môi trường đó như thế nào. Một phần quan trọng của quá trình hình thành căn cước tập thể là tạo ra những ý nghĩa được chia sẻ chung. Các cá nhân đến từ nhiều nơi và có hoàn cảnh khác nhau nên khi họ mới đến với nhau, thường không dễ để biết được mỗi người nhận thức về thế giới xung quanh từ góc nhìn nào. Vì thế, một phần công việc của phong trào xã hội là giúp tạo ra một cảm nhận về ý nghĩa được chia sẻ chung, tức là đảm bảo cho mọi người tham gia phong trào đều có cách hiểu giống nhau về hoàn cảnh, hay các xung đột liên quan.

Kể chuyện là một cách để các phong trào tạo ra được cảm nhận chung đó về ý nghĩa, từ đó sản sinh ra một căn cước tập thể. Khi nhà hoạt động kể cho nhau những câu chuyện về các hành động tập thể, họ đã xác định ra phe ta và phe địch bởi cách dùng hai đại từ nhân xưng đối lập là “chúng ta/chúng tôi” và “họ”. Glover (2004) chỉ ra rằng các nhà hoạt động “… ‘bước vào câu chuyện, tái tạo lại thế giới mà nó trình bày, và giữ lại trải nghiệm đó. Họ khiến cho câu chuyện đó trở thành của riêng mình – bằng cách đó họ đã dùng câu chuyện để xác lập căn cước về nhóm’” (trang 48). Tương tự, Linde (2001) viết rằng một tổ chức dùng “phương pháp trình thuật để làm nên và tái tạo căn cước của mình bằng việc sáng tạo và giữ gìn một ký ức tổ chức”.

Các tổ chức phong trào xã hội và các nhóm phi chính thức cũng hành xử rất giống như vậy. Họ kể những câu chuyện được kể về những chiến dịch hành động và về phe đối địch, từ đó tạo ra một cảm thức về các giá trị và mục tiêu chung của nhóm, đồng thời dẫn dắt cách mọi người trong nhóm tương tác lẫn nhau, với phe đối địch, hay các đối tượng mà nhóm hoặc phong trào hướng đến. Christiansen (2009) phát hiện ra rằng các thành viên của một tổ chức phong trào xã hội thường kể những câu chuyện có ích cho việc xây dựng một cảm nhận về căn tính tập thể. Những câu chuyện này giúp các thành viên hiểu chính mình và những hành động của mình trong phạm vi phong trào bằng việc củng cố các chiến thuật mong muốn của phong trào và giúp định hướng thành viên về mặt tư tưởng, ý thức hệ. Các câu chuyện không những nhấn mạnh căn cước tập thể, mà còn giải thích nguồn gốc và động cơ của phong trào.

Những câu chuyện về nguồn gốc

Các phong trào xã hội và các tổ chức phong trào xã hội thường kể chuyện về việc họ đã xuất hiện thế nào. Đó không phải là những câu chuyện giản dị về việc nhóm hoặc phong trào được hình thành ra sao. Câu chuyện về bước khởi đầu thường được sử dụng một cách có chiến lược và có thể được tô điểm hay bỏ qua một vài chi tiết để trở nên nhất quán và ý nghĩa.

Những sự kiện trong câu chuyện thường không xuất hiện ngẫu nhiên. Thường có một tình huống nào đó xảy ra đóng vai trò tiên báo cho sự ra đời của phong trào, nhưng các nhà hoạt động và các học giả đều không dễ dàng chỉ ra được cội nguồn của một phong trào (Polletta, 1998). Các câu chuyện được kể bởi những nhà hoạt động thường là một điểm khởi đầu tốt để phân tích các phong trào.

Ví dụ điển hình cho việc này là câu chuyện về sự ra đời của phong trào dân quyền tại Mỹ. Polletta (1998) chỉ ra rằng phong trào dân quyền thường được cho là bắt đầu bằng việc cô Rosa Parks không chịu nhường ghế ngồi cho một người đàn ông da trắng trên một chuyến xe buýt, điều này làm dấy lên phong trào tẩy chay dịch vụ xe buýt tại thành phố Montgomery. Rosa Parks được khắc họa như là một cô thợ may chất phác, mệt mỏi sau một ngày lao động vất vả. Khi được hỏi tại sao cô lại từ chối nhường chỗ ngồi của mình, cô đáp trả bằng câu nói nổi tiếng “Tôi mệt, vậy thôi.”

Đây trở thành một khuôn mẫu hành động tập thể có ảnh hưởng rất mạnh. Một khuôn mẫu hành động tập thể có tác dụng định nghĩa về một tình huống có vấn đề và cho mọi người cảm nhận rằng vấn đề sẽ được giải quyết bằng cách phối hợp với nhau, từ đó dẫn đến hành động tập thể. Các nhà vận động dân quyền đã lấy điều này làm đại diện cho cảm xúc của người Mỹ gốc Phi vào thời điểm đó và nó thúc đẩy các nhà hoạt động dân quyền hành động. Tuy nhiên, thực tế là Rosa Parks trước đó đã là một nhà hoạt vận động dân quyền lâu năm và còn là thư ký tại Hiệp hội quốc gia vì sự tiến bộ của người da màu (NAACP), từng tham dự các buổi huấn luyện tại một trung tâm đào tạo nhà hoạt động có tiếng.

Các câu chuyện về nguồn gốc phong trào không chỉ tạo nên căn cước tập thể mà còn tạo dấu ấn riêng như một phong trào mới và độc nhất – một phong trào không cũ kĩ, lạc hậu, mà trẻ trung, sôi động và đầy tiềm năng.

Phương pháp trình thuật & tính liên tục của phong trào

Trình thuật không chỉ giải thích cho nguồn gốc của phong trào mà còn giúp phong trào đứng vững qua những thử thách. Nó có thể đưa ra một câu chuyện để giải thích cho các thất bại như là một phần trong cả một quỹ đạo lớn hơn của phong trào. Nếu phong trào có thể thuyết phục mọi người rằng những thất bại này chỉ như ổ gà trên đường chứ không phải thảm họa, thì chúng sẽ có thể vượt qua những thất bại đó. Phong trào Đoàn Kết ở Ba Lan đã ví von những thăng trầm của cuộc đấu tranh chống chế độ cộng sản như những trạm trên con đường Chúa Giê-su vác thập giá từ Jerusalem đến Núi Sọ. Phong trào đã in hình ảnh đó này lên một trong những tấm áp phích. Trên áp phích là một đường kẻ màu đỏ có những điểm nhấp nhô như điện tâm đồ, cùng với năm xảy ra các sự kiện nổi dậy trước đó, đặt ở phía trên phần đồ thị. Hình ảnh này nhấn mạnh tính liên tục của phong trào và những bước lùi lại được xem như thành công – mỗi sự kiện như vậy đều dẫn tới cuộc nổi dậy chắc thắng sau cùng. Phong trào được nhìn nhận là tiếp nối một truyền thống lâu dài vì nó biết sử dụng câu chuyện ví von về sự khổ nạn và phục sinh.

Tương tự, những câu chuyện kể về khó khăn gian khổ của cá nhân trong mối liên hệ với các mục tiêu của cả nhóm đã trở thành một biểu tượng đầy sức mạnh của nhóm. Vì thế, cá nhân trở thành tập thể, và câu chuyện trở thành đại diện cho cuộc đấu tranh của nhóm.

Trong khi một số phong trào sử dụng phương pháp trình thuật để chối bỏ những khởi đầu của họ, một số khác dùng phương tiện này để kết nối mình với quá khứ. Các câu chuyện về nhóm không chỉ kết nối các thành viên của phong trào với những thắng lợi trong quá khứ mà còn tiếp sức, giúp họ đứng vững trong một quỹ đạo về chiến thuật lẫn tư tưởng. Thành viên của các nhóm đang suy yếu kể những câu chuyện có thể kết nối họ với một quá khứ oanh liệt. Họ thấy chính mình vẫn đang tiếp nối một truyền thống lâu dài của những niềm tin và chiến thuật đầy sáng tạo. Khi đó, những câu chuyện, qua đó, là một cách mà phong trào hay các nhóm phong trào vượt qua các giai đoạn khó khăn hay phân rã lực lượng kéo dài. Chúng cũng chứa đựng các tư tưởng và thực hành theo thời gian, mà các nhà hoạt động có thể sử dụng để xây dựng nên một ý thức hoặc ý nghĩa tập thể.

Nguồn ảnh bìa: http://www.jacquelineward.co.uk

Comments

comments