Sách “Kiềm Chế Nạn Tham nhũng”: Sức mạnh của công dân trong chống nạn tham nhũng

Những chiến lược thông thường chống lại tham nhũng bao gồm sự kiểm soát và trừng phạt về mặt hành chính. Có một cách tiếp cận đầy sức mạnh khác, đó là Hành động của công dân, được ghi chép lại trong quyển sách mới của Shaazka Beyerlem, mang tựa đề Kiềm Chế Nạn Tham nhũng (Curtailing Corruption). 

Bìa sách Kiềm chế tham nhũng 

Tham nhũng xảy ra ở tất cả mọi quốc gia. Nó bao gồm các hành vi đưa/nhận hối lộ, giao dịch tay trong, bổ nhiệm bạn bè và người thân vào các chức vụ, gian dối trong hợp đồng, lấy cắp từ khách hàng, và hàng loạt thủ đoạn khác. Bản chất của tham nhũng là sự vi phạm tính công bằng, và thường là vi phạm pháp luật, mặc dù bản thân một số luật lệ cũng là bất công và có tính chất bảo vệ cho hành vi tham nhũng. Một vài trong số những vụ việc tham nhũng trầm trọng nhất xảy ra ở những mức độ cao hơn, ví dụ khi các công ty cố định giá và bán những mặt hàng kém chất lượng và khi các quan chức thiên vị cho những người trong phe cánh của họ và lấy cắp hàng tỷ đô để gửi vào những ngân hàng bí mật ở nước ngoài.

Vậy thì chúng ta nên xử lý nạn tham nhũng ra sao? Cách tiếp cận thông thường sẽ là thực thi những việc kiểm soát, chính sách và biện pháp nghiêm ngặt để tăng sự minh bạch. Kiểm toán là một công cụ tiêu chuẩn. Ngoài ra, những người dám đứng ra tố cáo sai phạm, vì lợi ích chung – đóng vai trò rất quan trọng trong việc phơi bày tham nhũng. Có nhiều cơ quan nhà nước được thành lập để giải quyết vấn đề này, ví dụ như các ban thanh tra, tổng kiểm toán nhà nước và những cơ quan, ban ngành chống tham nhũng.

Mọi người thường mặc định rằng giải pháp chống tham nhũng là đưa ra những luật lệ và quy trình pháp lý tốt hơn, cộng với các cơ quan giám sát của chính phủ. Giải pháp này tất nhiên là hiệu quả nhất định, nhưng bản thân chính phủ lại thường là thủ phạm của không ít các hoạt động tham nhũng ở quy mô lớn nhất, trong khi các cơ quan giám sát thường thiếu ngân sách và không đủ quyền lực để giải quyết những vấn đề cố hữu này. Hơn nữa, một số cơ quan còn bị mua chuộc, nắm thóp bởi các công ty trong ngành mà họ quản lý.

Còn một lựa chọn khác, đó là hành động của công dân. Lấy ví dụ là thế giới Mafia ở Sicily (Ý), một trong những hệ thống tham nhũng khét tiếng và kiên cố nhất trên thế giới. Một chi tiết trong phương thức vận hành của Mafia là tiền bảo kê (pizzo) – một dạng tống tiền. Mafia sẽ đòi những cơ sở thương mại phải trả cho chúng một khoản tiền: nếu được đáp ứng, thì các băng nhóm Mafia sẽ đứng ra “bảo vệ” cho doanh nghiệp.

Vào ngày 29 tháng 6 năm 2004, người dân ở thành phố Palermo của Sicily đã phát hiện những mảnh giấy được dán khắp nơi, trong đó viết “Một dân tộc chấp nhận trả tiền bảo kê là một dân tộc không có phẩm giá”. Đó là khởi điểm cho một chiến dịch của người dân chống lại một tập quán tham nhũng.

Chiến dịch đã tạo đà cho mọi người khi họ bắt đầu thảo luận với nhau, vượt qua nỗi sợ bị trả thù bởi các băng đảng Mafia. Những thanh niên dán các mảnh giấy này lúc đầu còn giữ kín danh tính và thực hiện nhiều hành động khác, như là vẽ các bức hình Graffiti mang nội dung chống Mafia và giơ biểu ngữ tại những sự kiện thể thao. Họ bắt đề ra chiến lược và xây dựng một kế hoạch. Họ thu thập một danh sách những người cam kết bảo trợ các doanh nghiệp mà từ chối trả tiền bảo kê, và sau khi thu được hàng ngàn chữ ký, họ đi tới gặp các doanh nghiệp cho đến khi có đủ 100 doanh nghiệp đồng ý không trả tiền bảo kê. Đó là một quá trình mà ngày càng có nhiều những người dân và doanh nghiệp hợp lực để chống lại sự tống tiền của Mafia.

Cuộc đấu tranh này không hề dễ dàng, suôn sẻ. Các băng nhóm Mafia đã phóng hỏa thiêu rụi kho hàng của một công ty đã cam kết không trả tiền bảo kê. Những người thực hiện chiến dịch đã kêu gọi hỗ trợ từ cộng động để chu cấp tiền cho các nhân viên của công ty và để đòi được tiền bồi thường từ chính phủ, chiểu theo đạo luật đền bù chống Mafia. Vụ tấn công phá hoại của Mafia đã gây kết quả ngược lại: sự ủng hộ cho phong trào càng dâng cao.

Câu chuyện về phòng trào chống tiền bảo kê chỉ là một trong nhiều chương đoạn thú vị trong cuốn sách mới của Shaazka Beyerle tên là Kiềm chế Tham nhũng: Quyền lực của người dân để thúc đẩy Trách nhiệm giải trình và Công lý (Curtailing CorruptionPeople Power for Accountability and Justice). Đây là tác phẩm đầu tiên nghiên cứu sâu về chủ đề: bằng cách nào mà các hành động phi bạo lực của công dân có thể đóng vai trò tích cực để giải quyết nạn tham nhũng.

Tác giả Shaazka Beyerle

Hầu hết những nghiên cứu về hành động phi bạo lực đều tập trung vào những thách thức đặt ra đối với các chính quyền hay hệ thống mang tính áp bức. Các ví dụ có thể kể đến như phong trào của Gandhi đấu tranh đòi độc lập cho Ấn Độ và phong trào dân quyền ở Mỹ, do Martin Luther King, Jr. lãnh đạo. Các trường hợp mới xảy ra gần đây bao gồm: cuộc đấu tranh nhằm lật đổ các nhà độc tài ở những quốc gia như Philippines, Serbia và Ai Cập. Trong phần lớn những nghiên cứu đó, trọng tâm là về các hành động phi bạo lực chống lại sự lạm dụng quyền lực – điều gây hại cho tự do và nhân quyền. Vì một lý do nào đó, vấn đề tham nhũng lại bị bỏ qua, có lẽ bởi vì ở những quốc gia phương tây, đã sẵn có nhiều cơ quan và quy trình pháp lý của chính quyền được lập ra để đối phó với tham nhũng, ít nhất là về mặt hình thức.

Shaazka là cố vấn cao cấp tại Trung tâm quốc tế về xung đột bất bạo động (International Center on Nonviolent Conflict), một cơ quan có quỹ riêng hỗ trợ công tác nghiên cứu và đào tạo để giúp hiểu biết và trang bị những kỹ năng cần thiết cho đấu tranh phi bạo lực. (Trung tâm này không tham gia trực tiếp vào bất kỳ chiến dịch nào, cũng không hướng dẫn, chỉ đạo cho người hoạt động phải làm cái này cái nọ). Trung tâm ICNC tập trung vào các cuộc đấu tranh chống lại những chính quyền độc tài, áp bức – nhưng Shaazka đã theo đuổi sáng kiến của mình để hướng vào một khía cạnh khác, đó là vấn nạn tham nhũng.

Cô ấy đã nghiên cứu các chiến dịch chống tham nhũng của người dân ở 16 quốc gia và trong cuốn sách này, đề cập tới 12 trường hợp trong số đó, bao gồm các chiến dịch tại Hàn Quốc, Brazil, Indonesia, Ấn độ, Afghanistan và Uganda. Mỗi trường hợp nghiên cứu đều được trình bày một cách hệ thống, gồm có bối cảnh xã hội, các chiến lược và chiến thuật của chiến dịch, kết quả, phân tích cuộc đấu tranh và bài học kinh nghiệm. Trong quá trình thu thập thông tin về các chiến dịch, Shaazka có dựa vào các tài liệu tham khảo, nhưng đặc biệt dựa trên các cuộc phỏng vấn với những người chủ chốt của chiến dịch. Kết quả là một bản tóm lược phong phú các thông tin về những cuộc đấu tranh chống tham những của công dân, trong đó có nhiều ý tưởng đáng được nghiên cứu và mở rộng hơn nữa.

Ở Brazil, phong trào Ficha Lampa (hồ sơ trong sạch) đã vận động cho việc thông qua đạo luật nhằm ngăn chặn không cho các chính trị gia được tranh cử nếu họ đã từng bị kết án là phạm vào tội nào đó; chiến dịch này cũng đã đóng vai trò khuyến khích sự tham gia của công dân. Ở Afghanistan, nơi mà những nỗ lực tái thiết sau chiến tranh đã bị phá hoại bởi nạn tham nhũng tràn lan, cơ quan giám sát địa phương Integrity Watch Afghanistan đã khuyến khích và hỗ trợ những sáng kiến xuất phát từ cộng đồng để giám sát những dự án phát triển ở các thôn làng và xây dựng các liên minh để giải quyết vấn đề trong các dự án. Ở Thổ Nhĩ Kỳ, chiến dịch Ánh Sáng không tắt (Constant Light) đã nhắm vào một liên minh (xanh-đi-ca) tội phạm. Họ sử dụng những phương pháp sáng tạo như cùng lúc tắt hết đèn trong một phút tượng trung cho sự phản kháng, bằng cách đó giúp mọi người vượt qua được nỗi sợ hãi trong việc chạm trán với thế lực tội phạm đó, những kẻ vốn có mối liên kết với chính quyền. Ở Ấn độ, phong trào Trụ cột thứ 5 (5th Pillar) sử dụng nhiều chiến thuật để ứng phó với những đòi hỏi đưa đút lót, bằng cách sản xuất tờ giấy mệnh giá 0 Rupi (1 loại tiền giả) để có thể dùng mỗi lần khi bị vòi tiền hối lộ. Tờ giấy 0 Rupi là chỉ báo về sự hiện diện của một mạng lưới chống nạn hối lộ cũng như cung cấp thông tin về phong trào. Trên đây chỉ là một vài ví dụ nhỏ trong những cuộc đấu tranh lâu dài và thường là phức tạp – tất cả đều cho thấy sự dũng cảm và sáng tạo của những người làm chiến dịch, vốn là những công dân bình thường, khi gặp hoàn cảnh và cơ hội thích hợp.

Thông điệp quan trọng nhất trong quyển sách này là quyền lực của người dân – tức là những hành động tập thể, có tổ chức, được thực hiện bởi các công dân – có thể là một nguồn lực mạnh mẽ chống lại tham nhũng, thường hiệu quả hơn nhiều so với những quá trính chính thức được vận hành bởi các cơ quan của chính phủ và những tổ chức quốc tế. Điều này đặc biệt đúng khi chính phủ lại chính là đối tượng tham nhũng nặng nề.

Một trong những chìa khóa để thành công là tính tổ chức. Những người tham gia chiến dịch cần vượt qua nỗi sợ phổ biến ở khắp các cộng đồng. Dù vậy, việc có tổ chức là chưa đủ. Những người làm chiến dịch cần phải hiểu họ đang chống lại cái gì và từ đó, phát triển nên những chiến lược sáng tạo và linh hoạt để phản đối những hoạt động tham nhũng. Tham nhũng thường là vấn đề cố hữu, do đó nó có vẻ như là lẽ tự nhiên và thuộc vào phạm trù thói quen. Hơn nữa, những kẻ tham nhũng thường rất giỏi trong chiến thuật chia-để-trị, và đều có ô dù bảo vệ. Vì vậy, không có sự đảm bảo nào hành động của công dân sẽ thành công. Việc phát triển kỹ năng là hết sức cần thiết.

Shaazka đã tìm kiếm các trường hợp trên khắp thế giới. Hầu hết những trường hợp mà cô ấy tìm ra đều diễn ra ở những nước đang phát triển, và thường liên quan đến việc người nghèo đứng dậy, thách thức các hành vi bóc lột, như là đe dọa hoặc tống tiền của cảnh sát. Những nghiên cứu tình huống đó chỉ ra rằng cách tiếp cận thông thường để tạo ra phát triển kinh tế-xã hội sẽ thất bại khi có quá nhiều tham nhũng, tới mức mà những nguồn quỹ, ví dụ như trợ cấp nước ngoài, chảy hết vào túi của quan chức và được cất giữ trong các ngân hàng nước ngoài. Sẽ tốt hơn nếu sự hỗ trợ phát triển được nhắm đến việc lan tỏa các kiến thức và kỹ năng trong việc làm thế nào để các cộng động có thể tổ chức lại và chống nạn tham nhũng. Và ai là người tốt nhất để lan truyền kiến thức và kỹ năng ấy, nếu không phải là những nhà hoạt động đầykinh nghiệm trong những chiến dịch chống tham nhũng?

Cũng có một thông điệp nữa dành cho công dân ở những nước phát triển, nơi mà tham nhũng có thể không diễn ra quá lộ liễu. Trên thực tế, nhiều loại hình tham nhũng như giao dịch tay trong, lại quả, thiên vị và những việc làm giả dối đều hiện diện ở gần như mọi quốc gia trên thế giới. Các quy trình chính trị/pháp lý chính thức có lẽ chỉ tạo cảm giác về việc giải quyết những vấn đề này mà thôi. Bài học rút ra từ cuốn sách là hành động của công dân có thể là một nguồn lực mạnh mẽ ở bất cứ nơi đâu. Có rất nhiều điều để học hỏi từ cuốn sách mang tính tiên phong này.

Nguồn bài dịch: Hành động của công dân chống nạn tham nhũng

Nguồn ảnh bìa: www.ohay.tv

 

 

Comments

comments