Vì sao người dân châu Phi không thể tiếp tục ngồi đợi những kẻ độc tài chết đi

Bánh sinh nhật của nhà độc tài Robert Mugabe nhân kỷ niệm sinh nhật lần thứ 93 vào ngày 21/02/2017

Các nước Niger, Uganda, Mali, Malawi, Zambia có dân số trẻ nhất thế giới, thậm chí một vài nước có độ tuổi trung bình vào khoảng 15 tuổi. Những nước này đều thuộc châu Phi. Hãy thử xem điều đó có ý nghĩa gì: ở tất cả các quốc gia kể trên, độ tuổi được phép đi bầu cử là 18 tuổi. Giả sử không có gian lận trong quá trình bầu cử, và mọi người đủ tư cách bầu cử đều đi bầu, thì dân chủ vẫn là một điều xa vời – không có khả năng nào cho sự quyết định bởi đa số. Suy cho cùng, đa số vẫn không thể bầu cử theo đúng nghĩa.

Trong khi đó, cuộc khảo sát của những lãnh đạo quốc gia lại vẽ nên một bức tranh trái ngược. Nhà độc tài Yoweri Museveni của Uganda hiện 72 tuổi và đã nắm quyền lực trong suốt 31 năm. (Nỗ lực đầu tiên của ông ta nhằm xóa bỏ hạn chế tuổi tác trong Hiến pháp đã bị phá hỏng bởi nhóm phụ nữ vào năm ngoái.) Có khoảng ¾ dân số Uganda chưa từng sống dưới thời một nguyên thủ quốc gia nào khác ngoài Yoweri. Ibrahim Boubacar Keïta của Mali cũng đã 72 tuổi. Malawi thì có Peter Mutharika, 76 tuổi.

Ở Zimbabwe, độ tuổi trung bình là 20 tuổi, nhỏ hơn độ tuổi trung bình của toàn thế giới 10 tuổi. Nhà độc tài Robert Mugabe vừa kỷ niệm sinh nhật lần thứ 93 vào ngày 21/02. Giờ đây ông đã già hơn 3 hoặc 4 thế hệ so với phần đông dân số nước mình.

Vì sao sự cách biệt khủng khiếp như vậy về quyền lực chính trị lại có thể tồn tại, giữa một tập đoàn những kẻ già nua và đa số là thanh niên?

Liên minh châu Phi đã họp và thông qua Điều lệ thanh niên châu Phi vào năm 2006. Trong đó, các nguyên thủ – những người có mặt tại đại hội – định nghĩa thanh niên là nhóm người nằm trong độ tuổi từ 15 đến 35. Nói cách khác, tuổi trẻ của bạn bắt đầu khi bạn già hơn gần một nửa dân số nước bạn; và kết thúc khi những đứa con của bạn đã đủ tuổi đến trường.

Định nghĩa quá rộng về thanh niên như trên được giới tinh hoa chính trị sử dụng để biện minh cho tình trạng thất nghiệp và bóc lột đối với đại bộ phận dân số ở châu Phi – những người đang phải gánh vác những công việc và trách nhiệm lớn lao trong đời như kết hôn, gây dựng sự nghiệp và nuôi con. Vậy mà, các chính quyền vẫn coi họ là thanh niên. Thời của họ vẫn còn chưa đến.

Bằng lòng với vị trí phục tùng – mà nguyên nhân hoàn toàn nằm ở yếu tố tuổi tác – đã khiến người trưởng thành trẻ đánh mất cơ hội kiểm soát chính trị ở nước mình. Họ tranh nhau các vị trí trong các “nghị viện thanh niên”, cái chẳng có chút thực quyền nào. Các chế độ thì cũng sắp xếp các cuộc đối thoại với thanh niên, tuy nhiên lại không hề có thực tâm muốn thực hiện theo kết quả của các cuộc đối thoại đó, mà chỉ là để tô vẽ ra một cái bộ mặt có vẻ dân chủ.

Sự phản kháng nhen nhóm

Dĩ nhiên, không phải ai cũng bằng lòng với tình trạng này. Năm 2014, cuộc nổi dậy tại Burkina Faso đã lật đổ được tổng thống Blaise Compaoré (sinh năm 1951), người đã nắm quyền tổng thống suốt 27 năm tính tới thời điểm đó.

Không chỉ những người trẻ ở Burkina Faso, mà khắp cả lục địa châu Phi, những người được xếp vào lứa tuổi “thanh niên” đang đấu tranh để giành quyền kiểm soát số phận của mình từ tay những kẻ cầm quyền già cỗi.

Đuổi những kẻ đó đi trước khi chúng kịp gây ra thêm nhiều thiệt hại Nhà hoạt động trẻ Promise Mkwananzi của phong trào Zimbabwe’s#Tajamuka/Sesjikile (nghĩa là “giận dữ”) quyết phải khiến Mugabe rời khỏi vị trí quyền lực trước khi ông này qua đời. Mkwananzi đã kiện Mugabe với lí do ông ta quá yếu ớt và không thích hợp để cai trị.

Mặc dù vụ kiện đã bị bác bỏ, nhưng Mkwananzi vẫn giữ vững tinh thần. “Chúng tôi đã cho thấy rằng mình có thể thách thức và đe dọa tổng thống”, anh nói. “Các thẩm phán đã phải viện đến những yếu tố mang tính kỹ thuật của luật và không dám nhìn thẳng với những quan điểm tranh luận mà bên nguyên đưa ra. Ông ta có thể đã thành công trong việc bóp nát hi vọng của thế hệ tôi, nhưng ông ta không thể được phép hủy hoại hi vọng của đời con cháu tôi.”

Trước khi sự kiện lật đổ tổng thống Gambian Yahya Jammeh – người đã nắm quyền 22 năm – diễn ra gần đây, một nhà hoạt động nói với tôi, “Chúng tôi không thể đợi đến khi Jammeh chết đi, vì như thế, sẽ có thêm nhiều người bị giết, bị tra tấn hoặc mất tích. Chúng tôi phải đứng lên và xóa bỏ chế độ này trước khi chúng kết liễu cả dân tộc chúng tôi.”

Sự mong mỏi có thay đổi diễn ra ngay lập tức là mối quan tâm hiển nhiên đối với bất cứ ai đang cố gắng tồn tại ở nơi mà cảnh người chết trên đường không phải là chuyện hiếm, và không phải người châu Phi nào cũng còn nhiều thời gian để chờ đợi. Một số tên độc tài còn khá trẻ. Tổng thống Cộng hòa dân chủ Congo Joseph Kabila chỉ mới 45 tuổi. Ông ta đã liên tục trì hoãn việc tổ chức bầu cử với lý do không đủ ngân sách (dù đây là nước giàu khoáng sản nhất thế giới). Trong khi đó, tổng thống Burundi là Pierre Nkurunziza – người đang tận hưởng nhiệm kỳ thứ ba (bất hợp pháp) – chỉ mới 53 tuổi và vẫn chơi đá bóng.

Câu chuyện vô cùng đơn giản: Các nhà độc tài là một vấn đề, và những vấn đề mà chúng gây ra sẽ vẫn ở nguyên đó nếu không có một sự thay đổi nhất định. Như những gì nhà hoạt động Raymond Chibatamoto người Zimbabwe nói, “Dù Mugabe chết khi vẫn đang còn trên ngai vàng hay không thì những năm tháng ông ta cầm quyền vẫn gắn liền với sự diệt chủng. Chúng tôi không thể để điều này lặp lại.”

Cái chết của các tổng thống lại càng làm các chế độ ở châu Phi thêm kiên cố

Những sự lặp lại kể trên– đó là khi quyền lực của một kẻ độc tài được trao lại cho con cháu hoặc người thân quen – có vẻ như lại chính là điều thường xảy ra nhất sau cái chết của các nhà độc tài châu Phi. Ở nước tôi, Uganda, người ta cứ bảo rằng, “Thôi thì mình cứ đợt đến lúc lão già ấy chết.” Lịch sử cho thấy rằng, sự đầu hàng kiểu đó không đem lại chút hứa hẹn nào.

Khi thủ tướng Ethiopia Meles Zenawi qua đời vào năm 2012, một người thừa kế của ông ta là Hailemariam Desalegn – liền được bổ nhiệm. Chỉ trong 1 tháng, vị trí tạm thời của Desalegn đã trở thành  vĩnh cửu. Không gian chính trị ở Ethiopia vẫn bị bóp nghẹt khủng khiếp như thế dưới sự cai trị dài đằng đẵng của Mặt trận Dân chủ Cách mạng Nhân dân Ethiopia.

Không có nhiều ví dụ minh họa điều ngược lại. Không có bằng chứng nào cho thấy rằng sự qua đời của một lãnh tụ sẽ đem lại chuyển đổi dân chủ ở châu Phi. Đa số trường hợp, như trong trường hợp nhiệm kỳ của  Desalegn, không gian chính trị của đất nước còn bị thu hẹp hơn nữa.

Khi xem xét 79 trường hợp nhà độc tài chết khi vẫn đang nắm quyền, 2 nhà nghiên cứu Andrea Kendall-Taylor và Erica Frantz đã thấy rằng, tỷ lệ các chế độ độc tài vẫn tiếp tục tồn tại sau đó chiếm đến 92%. Họ cũng khám phá ra rằng các cuộc đảo chính và nổi dậy sau cái chết của một nhà độc tài chỉ chiếm tỷ lệ 6%. Họ ghi nhận, “Hóa ra, chết trong khi đang nắm quyền, lại là một sự kiện chẳng mấy đáng lưu ý, vì chẳng có gì thay đổi từ đó cả.”

Cha nào, con nấy

Các chế độ gia đình trị đang để lại dấu ấn trên lục địa này.

Tang lễ của những nhân vật quan trọng ở châu Phi thường được tổ chức một cách cực kỳ xa hoa và khoe mẽ. Các lãnh tụ ngạo mạn, tự coi mình như những vị cha già dân tộc, muốn đảm bảo các thế hệ theo sau sẽ kế tục di sản mà họ để lại. Đây là lý do vì sao người dân châu Phi không hề sốc khi quyền lãnh đạo đất nước được trao lại cho các thành viên trong gia đình.

Năm 2013, viên sĩ quan tình báo cấp cao đào ngũ người Uganda, David Sejusa, đã kêu gọi điều tra về thứ được coi là những âm mưu của tổng thống Museveni nhằm thủ tiêu những người chống đối Dự án Muhoozi – một quy trình mà người ta cho là để truyền lại ngôi vị độc tài cho con trai là Kainerugaba Muhoozi.

Một âm mưu tương tự hiện đang diễn ra tại Angola. Ngày 03/02, nhà độc tài Jose Eduardo dos Santos tái khẳng định cam kết không tranh cử nhiệm kỳ tiếp theo. Trong suốt 38 năm cầm quyền, ông ta đã nuốt lời nhiều lần, nhưng lần này đảng cầm quyền – Phong trào Bình dân vì sự giải phóng Angola – lại đề cử bộ trưởng quốc phòng  João Lourenço làm ứng viên mới của mình. Đứng sau bức màn chính là con gái của dos Santos – Isabel – nữ tỷ phú giàu có nhất châu Phi nhờ vào kim cương máu và độc quyền dầu mỏ. Có vẻ như nhà độc tài này đang đi những quân cờ nhằm chuẩn bị cho một sự chuyển đổi chính trị để duy trì sự kiểm soát của gia đình mình đối với nguồn tài nguyên dồi dào của Angola.

Mugabe, già hơn 20 tuổi so với các nhà độc tài khác ở châu Phi, là một trường hợp cực đoan. Khi phe đảng trung thành với ông ta đang bắt đầu đấu đá nội bộ, thì vợ ông ta là Grace Mugabe, 51 tuổi, đã tìm cách nhảy vào.

“Nếu Chúa quyết định cất ông ấy đi, thì chúng tôi sẽ đem chôn ông ấy,” bà phát biểu tại cuộc tụ tập ở miền Đông Zimbabwe vào đầu tháng này, nâng cái cam kết sẽ đẩy xe lăn cho chồng đi đó đây đã nói lúc trước, lên một mức cao hơn. Nghe thì vô lý, những lời lẽ kiểu đó thực ra ám chỉ tham vọng của bà ta nhằm giữ được vị trí gần gũi với ngai vàng.

Vậy còn đứa con hoang đàng?

Ngày nay nhiều nhà độc tài gửi con cái đi học tại châu Âu và Bắc Mỹ, nơi mà nền giáo dục và sự tiếp cận những tư tưởng mới có thể tạo nên một thế hệ lãnh đạo mới nhân từ hơn. Tuy nhiên, ngay cả ở những nơi mà người ta có thể hi vọng chuyện đó xảy ra, thì cấu trúc của chế độ đã được củng cố một cách rất rắn chắc, khiến thế hệ lãnh đạo mới rất khó thay đổi được cuộc chơi.

Dĩ nhiên, châu Phi không phải là lục địa duy nhất phải học bài học này. Khi nhà độc tài Bắc Triều Tiên Kim Jong-il qua đời vào năm 2011, người dân hi vọng nhìn thấy một Kim Jong-un trẻ tuổi – vốn là fan hâm mộ bóng rổ Mỹ và văn hóa đại chúng phương Tây – sẽ bớt tàn ác hơn. Tuy nhiên, không có sự thay đổi đáng kể nào đã xảy ra kể từ thời điểm chuyển giao quyền lực vào năm 2011. Họa chăng, hắn ta còn hung tợn hơn cả cha mình.

Trong khi đó, tại Syria, tổng thống Bashar al-Assad, người kế nhiệm cương vị của cha mình là Hafez vào năm 2000, từ khá sớm đã hứa hẹn sẽ thực hiện cải cách. Trong một giai đoạn ngắn ngủi, đã có một sự giải phóng về tự do biểu đạt và trả tự do cho 600 tù nhân chính trị, khiến người dân Syria lạc quan vào một thời kỳ mới. Tuy nhiên, những thành phần cốt cán lâu nay trong chính quyền, vốn được hưởng những đặc quyền đặc lợi trong thời Hafez, đã dập tắt tầm ảnh hưởng của nhà lãnh đạo trẻ. Từ đó về sau, Bashar buộc phải trở lại với các chính sách bạo ngược ngày càng tăng.

Mặc dù tình trạng các lãnh tụ già nua bám víu quyền lực quá lâu và gia đình trị là chuyện xảy ra khắp nơi, nhưng chúng lại đặc biệt phổ biến ở Châu Phi. Nếu hôm nay những tên độc tài qua đời, ngày mai chưa chắc sẽ tốt đẹp hơn.

Nhiệm vụ loại bỏ những tên độc tài được đặt trên vai hàng trăm triệu thanh niên châu Phi. Chỉ những thế hệ đang nổi lên này mới có thể ứng phó được với những thách thức phía trước của một lục địa đã bị tàn phá bởi hàng thế kỷ áp bức bóc lột.

Bị cai trị bởi những kẻ già nua không phải là câu chuyện duy nhất tại Châu Phi

Nếu nói rằng  các chế độ dân chủ giả hiệu, cầm đầu bởi những kẻ già nua là điều tất yếu, không thể tránh được ở Châu Phi, cùng với sự gia tăng của các nhà nước-quốc gia, thì đó là một cách trình bày đơn giản hóa quá mức. Có rất nhiều giai thoại đi ngược đời lại sự cai trị của những kẻ độc tài già cỗi – những kẻ thường biện hộ cho việc duy trì quyền lực kéo dài của mình bằng cách cáo buộc những nhà bất đồng chính kiến là đi xâm phạm vào gốc rễ văn hóa của châu Phi, trong đó rất đề cao vai trò của các thượng phụ, trưởng lão.

“Ai Cập cổ đại từng có một thiết chế gọi là Maat, trong đó những nguyên tắc mang tính dương (nam tính) và âm (nữ tính) được cân bằng một cách hoàn hảo,” theo lời của Oyaka Maknot, người đồng sáng lập phong trào Phản Kháng của Toàn Dân Chống lại chế độ tổng thống nắm quyền suốt đời của Uganda. Phong trào này đã cố gắng ngăn cản tổng thống Museveni bãi bỏ quy định các hạn chế về nhiệm kỳ tổng thống, dù không thành công. “Xã hội thời đó đã phát triển thịnh vượng và dựng nên một nền văn minh vĩ đại, vô địch về mặt sáng tạo và cách tân. Tuy nhiên, khi Ai Cập cổ đại rơi vào giai đoạn suy tàn, thì yếu tố dương tính bắt đầu thống trị âm tính”.

Oyaka còn cho biết, phần lớn xã hội châu Phi đã lập nên các thiết chế quy định người lớn tuổi được lựa chọn trên cơ sở sự chính trực và được nể trọng trong xã hội, nhưng khi mà những yếu tố dương tính bắt đầu thống trị, thì độc tài trở thành chuẩn mực xã hội.

Makmot giải thích “Trước đây thì chế độ cai trị bởi những người cao niên còn cố gắng chọn lựa lãnh đạo dựa trên tiêu chuẩn nhân cách, còn giờ đây nó đã trở thành phương tiện để những kẻ tham nhũng, hủ bại duy trì quyền lực của bản thân.”

Nếu có một lãnh tụ nào ở châu Phi từng cho thấy rằng những người trẻ có thể lãnh đạo nước mình tiến lên, thì đó chính là Thomas Sankara – người được dân ở đây coi như là “Che Guevara của Phi châu.” Sau khi lên nắm quyền năm 1983, ông đã khẩn cấp chỉ đạo tiêm vắc-xin cho hàng triệu người Burkino Faso không có điều kiện tiếp cận dịch vụ y tế. Những lãnh đạo tham nhũng của chính quyền trước đó phải đối mặt với các phiên tòa công khai, được phát trên truyền hình. Tục cắt bỏ bộ phận sinh dục nữ và cưỡng bức kết hôn đã bị cấm. Đất đai của địa chủ phong kiến được chia lại cho nông dân, và Burkino Faso – trước đó là một quốc gia phụ thuộc viện trợ –đã tự chủ được về lương thực chỉ trong vòng 4 năm.

Theo Makmot, ngay cả với những cơ cấu quản lý nhà nước còn rất sơ khai, người dân vẫn nhìn thấy những tấm gương lãnh đạo trẻ dốc sức phục vụ cho bộ tộc mình.

“Quốc vương Omukama của Bunyoro [một vương quốc từng tồn tại ở miền trung tây Uganda ngày nay], tên hiệu Kabalega, lên ngôi khi chỉ mới 17 tuổi,” Makmot nói. “Các ca mổ đẻ thành công vào cuối thế kỷ 19 [thời kỳ Kabalega trị vì] được ghi chép trong tài liệu của một số nhà truyền giáo.”

Kabalega liên minh với tộc người Lango láng giềng và ngăn chặn sự xâm lăng của người Anh trong suốt 5 năm, trước khi phải nhượng bộ vào năm 1899. (Với chiến thuật phá hoại của thực dân Anh, dụng cụ của các bác sĩ phẫu thuật nổi tiếng ở Bunyoro bị cướp bóc.) Cho đến tận ngày nay, Kabalega vẫn được tôn kính nhờ vai trò lãnh đạo của ông, trong khi các lãnh đạo cao niên của những bộ lạc lân cận lại bán mình cho thực dân.

“Nhiều lãnh đạo có tầm nhìn xa trông rộng đã dẫn dắt đất nước trong độ tuổi 17 đến 40,” Makmot nói. “Tôi hi vọng những người trẻ ở châu Phi có thể buộc tất cả những lãnh đạo trên 50 tuổi phải về hưu.”

Tuy mục tiêu trên có vẻ nằm ngoài tầm với, nhưng không khó để nhìn thấy một chút cái đà tiến mà hướng đi này đang tạo được. Makmot và các chiến hữu của mình đang tiếp tục tham gia vào phong trào phản kháng phi bạo lực chống lại Museveni. Một ví dụ khác là những người dân Cameroon, họ đang đứng lên chống lại nhà độc tài Paul Biya, giữa lúc mà chế độ cho phong tỏa mạng internet. Còn người Sudan ở trong và ngoài nước thì đang gây áp lực lên Omar al-Bashir. Ở Gambia, người dân đang ăn mừng chiến thắng trước việc Yahya Jammeh mới bị lật đổ và phải đi lưu vong.

Nhìn vào  bức tranh tổng thể đầy sống động đó, có lẽ giới thanh niên châu Phi đang trở thành chính sự thay đổi mà họ ao ước được nhìn thấy.

Nguồn bài dịch: Vì sao người dân châu Phi không thể tiếp tục ngồi đợi những kẻ độc tài chết đi

Ảnh bìa: Nhà độc tài Robert Mugabe  Nguồn ảnh : https://face2faceafrica.com

Comments

comments