Bốn chiều kích của hành động phi bạo lực

Hate Change lược dịch

Sách: Một lý thuyết về hành động phi bạo lực – Stellan Vinthagen

Trong phạm vi nghiên cứu về phi bạo lực, không thường xuyên có những đóng góp thật mới mẻ và quan trọng về mặt lý thuyết. Bạn có thể trích dẫn tài liệu từ Richard Gregg và Gene Sharp, song không có nhiều người như thế. Và rồi, Stellan Vinthagen, tác giả của “Một lý thuyết về hành động phi bạo lực”, đã vừa tự thêm mình vào hàng ngũ này.

Vinthagen cho rằng hành động phi bạo lực có bốn chiều kích, mà ông gọi tên là: tạo thuận lợi cho đối thoại (dialogue facilitation , phá vỡ quyền lực (power breaking), thực hiện điều không tưởng (utopian enactment) và quy định chuẩn tắc (normative regulation). Điểm mấu chốt là có nhiều quá trình cùng diễn ra trong các cuộc đấu tranh phi bạo lực, và bạn có thể hiểu rõ hơn về những cuộc đấu tranh này thông qua bốn chiều kích nêu trên. Phân tích này vượt ra ngoài thước đo thông thường về tính đạo đức và hiệu quả.

Ảnh bìa sách. Nguồn ảnh: Internet

Vinthagen mở đầu cuốn sách bằng một định nghĩa về phi bạo lực, là không có bạo lực và chống lại bạo lực. Nghe có vẻ đơn giản, song khái niệm này vô cùng hữu ích cho việc phân biệt giữa phi bạo lực với các lĩnh vực lân cận. Những hoạt động như đi bộ hoặc trồng rau đều không có tính bạo lực, nhưng lại không phải là chủ động chống lại bạo lực, trong khi việc tổ chức cầu nguyện tại một buổi hội chợ về vũ khí  thì thỏa mãn cả hai điều kiện nêu ra trong định nghĩa.

Sau khi xem xét các lý thuyết về phi bạo lực trước đó, bao gồm các công trình của Gandhi, Gene Sharp, các nhà hoạt động nữ quyền, và các phong trào phi bạo lực (vốn thể hiện một loại “đưa lý thuyết vào hành động”), Vinthagen quay lại với định nghĩa của mình, chỉ ra những điểm phức tạp, những điểm còn tranh cãi và các khả năng của nó. Nếu phi bạo lực được hiểu là không dùng bạo lực và chống lại bạo lực, thì những nội dung liên quan sẽ phụ thuộc vào loại hình bạo lực được sử dụng, đó có thể là tấn công về thể xác, bóc lột (một kiểu bạo lực về mặt cấu trúc), hay là khước từ (tước đoạt) các cơ hội thể hiện năng lực. Qua phần thảo luận kỹ lưỡng, Vinthagen cho rằng sự biểu hiện trọn vẹn những khả năng cao nhất về hành động phi bạo lực  là một khát vọng không thể đạt được, nhưng lại đáng để theo đuổi.

Để thúc đẩy việc xác định bốn chiều kích của phi bạo lực, Vinthagen bắt đầu bằng việc đưa ra một quan niệm chung về phi bạo lực, theo hướng của Gandhi, như một cách thức để đạt được chân lý, theo nghĩa là một sự hiểu biết chung. Sau đó, ông xét đến tính hợp lý của hành động phi bạo lực qua lăng kính của lý thuyết gia về xã hội Jürgen Habermas, phân các hành động thành bốn loại: được định hướng theo mục tiêu duy lý, thiết lập quy chuẩn, mang tính biểu đạt, và mang tính giao tiếp/truyền thông. Vinthagen cũng xác định bốn chiều kích tương tự của hành động phi bạo lực, và chỉ ra cách thức mà mỗi chiều kích đó được thể hiện trong các cuộc biểu tình ngồi đã diễn ra trong Phong trào Dân quyền tại Mỹ. Đây là điểm đi trệch khỏi cách tiếp cận “lấy phương pháp làm định hướng” của Sharp – vốn chỉ phản ánh chiều kích duy nhất là đạt mục tiêu một cách có chiến lược.

Ảnh minh họa trên Amazon. Nguồn ảnh Amazon

Vinthagen gọi chiều kích đầu tiên là “tạo thuận lợi cho đối thoại”. Đối thoại là cốt lõi trong tính duy lý về giao tiếp của Habermas: nó là việc tìm kiếm chân lý, hoặc tìm cách giải quyết những khác biệt, thông qua tranh luận duy lý, dựa trên các đồng thuận về cách thức tiến hành  tranh luận. Một nơi để đối thoại chính là trong phạm vi các phong trào xã hội. Trong các phong trào phi bạo lực, đấu tranh nữ quyền và các phong trào khác, suốt mấy chục năm nay, người ta đã nỗ lực gây dựng những cách thức mang tính tôn trọng, bình đẳng, và hiệu quả cho việc thảo luận và ra quyết định trong các nhóm, thường được xây dựng xung quanh các quá trình được chính thức hóa nhằm tìm kiếm đồng thuận.

Những tiến trình này mang tính tham gia rộng rãi, nhưng tìm kiếm đối thoại với đối phương lại là chuyện khác, bởi những khác biệt về quyền lực và thường là bởi đối phương không chịu tham gia vào những cuộc thảo luận cởi mở và trung thực. Do đó, những phương pháp như biểu tình, đình công và tẩy chay có thể được sử dụng để khuyến khích đối phương tham gia vào đối thoại. Chẳng hạn như ở Nam Phi, nhiều thập kỷ phản kháng chống tình trạng phân biệt chủng tộc cả trong nước lẫn quốc tế, cuối cùng đã dẫn đến tiến tới một cuộc đối thoại thực sự giữa các nhà vận động chống phân biệt chủng tộc và giới cầm quyền, từ đó tạo cơ sở để chấm dứt nạn phân biệt chủng tộc trong hòa bình.

Chiều kích thứ hai của phi bạo lực là “phá vỡ quyền lực”. Trong nhiều trường hợp, nhà cầm quyền không sẵn lòng tham gia đối thoại, và có thể dùng vũ lực để đè bẹp những người thách thức. Từ đó nảy sinh câu hỏi: Đâu là nguồn gốc của quyền lực xã hội? Trái ngược với quan điểm truyền thống mang tính “nguyên khối” (và vẫn còn phổ biến), vốn coi quyền lực như một thứ được sở hữu bởi những người cai trị, Sharp đã đề xuất một lý thuyết về quyền lực dựa trên đồng thuận, theo đó sự đồng thuận hoặc hợp tác của người dân chính là cơ sở quyền lực của nhà cầm quyền. Khi đó, việc người dân rút lại sự đồng thuận của họ, chẳng hạn thông qua biểu tình, đình công, hoặc thiết lập các hệ thống thông tin liên lạc thay thế, trở thành một cách để thách thức và hạ bệ nhà cầm quyền.

Vinthagen đưa ra một phản đề với lý thuyết đồng thuận của Sharp, bằng hình ảnh về quyền lực mà Michel Foucault mô tả, rằng nó được gây dựng thành các cấu trúc và các mối quan hệ xã hội, được sản sinh qua hành động của tất cả mọi người. Đối với Foucault, không ai nằm ngoài khái niệm quyền lực, và vì vậy phải điều chỉnh lại quan niệm về phản kháng, bởi tất cả mọi người đều chịu sự định hướng, nhào nặn của các hệ thống quyền lực ngay cả khi họ tìm cách thay đổi chúng. Vinthagen pha trộn ý tưởng của Sharp và Foucault, thu lượm những góc nhìn độc đáo, sâu sắc của cả 2, từ đó đề xuất ra khái niệm “sự quy phục mang tính hợp tác”. Các phương pháp thông thường của hành động phi bạo lực đóng vai trò thách thức loại quyền lực khống chế hoàn toàn từ trên xuống và thay thế nó bằng loại quyền lực mang tính tương can, hợp tác. Vinthagen phân các phương pháp phi bạo lực thành sáu loại: phản diễn ngôn, thiết chế thay thế, bất hợp tác, rút lui, cản trở, và cường điệu hóa sự bất công.

Chiều kích phi bạo lực thứ ba mà Vinthagen đề xuất là “thực hiện điều không tưởng”, trong đó đề cập đến việc hành xử theo cách mà thể hiện các mối quan hệ mong muốn trong tương lai. Trong tình huống xung đột, khi có nguy cơ bị tổn hại, các nhà hoạt động phi bạo lực, thay vì chiến đấu hoặc bỏ chạy, thì sẽ tiếp tục hành động một cách tôn trọng và đi ngược lại những kỳ vọng/phán đoán của đối phương. Trong những xung đột mang tính phân cực, đối phương thường bị coi như là kẻ thù và bị bôi nhọ. Hành động phi bạo lực sẽ làm thay đổi những hình ảnh thông thường ấy về địch thủ.

Theo cách nhìn của Gandhi, việc chịu đau đớn là một phần quan trọng của phản kháng phi bạo lực (satyagraha), nhưng điều này dễ bị hiểu sai thành việc chấp nhận vai trò nạn nhân. Vinthagen phân tích chặt chẽ những lập luận về sự đau khổ, và ông kết luận rằng trong hành động phi bạo lực, điểm then chốt là các nhà hoạt động phải chấp nhận rủi ro đau khổ: họ nhận thức được những hiểm nguy và không hề cố gắng chống lại hay trốn thoát điều ấy.

Vinthagen xem xét chiều kích về “thực hiện điều không tưởng” qua lăng kính của các vai trò xã hội, và coi hành vi của con người như một loại diễn xuất trong một vở kịch, dựa theo ý tưởng của nhà lý thuyết xã hội Erving Goffman. Trong khuôn khổ này, hành động phi bạo lực bao gồm cả việc phải đóng một vai trò không ngờ tới, chẳng hạn như cư xử một cách cởi mở, trung thực và thể hiện tình hữu nghị. Theo cách này, hành động phi bạo lực mô phỏng theo một dạng quan hệ khác, một lựa chọn thay thế không tưởng cho sự thống trị.

Chiều kích thứ tư của phi bạo lực trong lý thuyết của Vinthagen là “quy định chuẩn tắc”. Ngày nay, trong nhiều lĩnh vực, có một giả định rằng bạo lực là điều cần thiết để bảo vệ trật tự và tự do, chẳng hạn như cảnh sát, quân đội, nhà tù và ngành sản xuất vũ khí, cũng như những hình ảnh phác họa của truyền thông về chiến tranh và hoạt động trị an. Thay cho việc bình thường hóa bạo lực như vậy, thì lời hứa hẹn của đấu tranh phi bạo lực là nhằm đem lại một bộ các chuẩn mực thay thế, và một phần là thông qua những hành động phi bạo lực mang tính chất làm gương hoặc là hình ảnh báo trước cho các mối quan hệ xã hội không có bạo lực. Điều này liên quan chặt chẽ với “Chương trình mang tính Xây dựng” của Gandhi, hướng tới tạo ra một xã hội thay thế, dựa trên sự bình đẳng, tự chủ và đoàn kết.

Một phương cách quan trọng để các nhà hoạt động thúc đẩy một trật tự đạo đức thay thế, chính là thông qua việc đào tạo về phi bạo lực, bao gồm các bài tập nhằm tăng cường các động lực mang tính hợp tác trong một nhóm, sắm vai trong các tình huống xung đột, và các trò chơi và thực hành động não để tạo dựng sự hiểu biết. Vinthagen liên hệ việc đào tạo về phi bạo lực với ý tưởng của nhà lý thuyết xã hội Pierre Bourdieu về tập tính (habitus) – tức là những thói quen và cách tư duy được tập nhiễm mà có tác dụng định hình hành vi của con người. Trong khi Bourdieu cho rằng các cá nhân ít có cơ hội để thay đổi thói quen, thì Vinthagen coi việc đào tạo về phi bạo lực như một phương tiện để thực hiện điều này. Tuy nhiên, việc đào tạo như vậy thường ngắn ngủi và rời rạc; để các chuẩn mực xã hội phi bạo lực có thể phát triển bền vững hơn, thì các cộng đồng có chủ đích có giá trị đóng góp rất lớn, như trường hợp của Gandi và các cộng đồng tu sĩ Ấn Giáo (Ashram).

Bốn chiều kích của Vinthagen là những phương cách để tư duy về phi bạo lực, để hiểu biết về những hàm ý, khả năng, và cả những khiếm khuyết của nó. Không có hành động nào có thể mang lại trọn vẹn những điều hứa hẹn của cả bốn chiều kích này, song bằng cách xem xét chúng và các mối tương tác cũng như hàm ý của chúng, ta có thể hiểu rõ hơn về cách hiện thực hóa những tiềm năng của hành động phi bạo lực, nhằm tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn.

Trong “Một lý thuyết về hành động phi bạo lực”, Vinthagen dựa trên những hiểu biết có được sau nhiều năm làm nhà hoạt động, cũng như dựa trên lượng tri thức đáng nể trên tư cách của một lý thuyết gia. May mắn thay, cuốn sách của ông chứa đầy ví dụ; khi xét về mức độ lý thuyết được trình bày, có thể nói cuốn sách này khá dễ đọc. Đối với bất cứ ai quan tâm đến nghiên cứu về phi bạo lực, người viết cho rằng đây nên được coi là cuốn sách gối đầu giường, bởi nó sẽ trở thành một tác phẩm kinh điển, và việc nắm vững bốn chiều kích mà Vinthagen trình bày sẽ quan trọng chẳng kém gì việc hiểu biết các loại hành động phi bạo lực chính của Sharp.

[table id=13 /]

Leave a Reply