Khi nào bạo lực được chấp nhận

Nguồn ảnh: https://www.sapiens.org

Khi nào bạo lực được chấp nhận

Nhiều vụ xả súng diễn ra ở Mỹ, nhiều cuộc tranh luận về quyền sử dụng súng nổ ra ? Nhưng đến nay, Hiến pháp Mỹ vấn bảo vệ quyền sử dụng súng của người dân?

Có thể bạn đã đọc được một vài nguyên nhân trên báo chí, một trong số đó cho rằng các doanh nghiệp hoặc hiệp hội súng đã vận động cho quyền sở hữu súng vì lợi nhuận kinh tế. Nhưng lý do sâu xa đằng sau điều luật bảo vệ quyền dùng vũ khí trong hiến pháp Hoa Kỳ sẽ cho bạn một cách suy nghĩ rất khác.

Những nhà lập quốc Hoa Kì đã đưa ra một giả định cho việc người dân có thể sử dụng bạo lực vì điều tốt, đó là để chống lại sự chuyên quyền của một chính phủ độc tài. Trong thư của Thomas Jefferson gửi cho James Madison ngày 20 tháng 12 năm 1787, ông viết về lý do người dân Mỹ có quyền được trang bị vũ khí là: “Làm sao một quốc gia có thể bảo tồn sự tự do của nó nếu những kẻ cầm quyền không được nhắc nhở rằng nhân dân của họ luôn duy trì được tinh thần phản kháng? Hãy để nhân dân nắm giữ vũ khí”. (Bạn đọc có thể đọc bài viết đầy đủ về Tu chính án số 2 của Hoa Kì và quyền dùng súng tại Luật Khoa)

Ngày nay, dù hầu hết mọi người đều cho rằng bạo lực là không đúng và những người yêu hòa bình sẵn sàng chống lại tất cả các hành vi, hình thức của bạo lực. Nhưng trong một số trường hợp, vẫn tồn tại những tranh cãi xung quanh việc khi nào bạo lực là chính đáng.

Bạo lực là gì?

Bạo lực là hành vi sử dụng sức mạnh thể chất để đe dọa hoặc tấn công chính mình, người khác, nhóm hoặc một cộng đồng đẫn đến khả năng gây thương tích, tử vong, tổn hại tâm lý. Bạo lực cũng có thể là các hành vi tấn công gián tiếp vào tài sản bằng việc đập phá, thiêu đốt, phá hủy…Trong phạm bài viết này, chúng tôi đề cập đến bạo lực là việc dùng sức mạnh thể chất để gây thương vong cho con người.

Hiển nhiên rằng, cách con người nhận thức về bạo lực là khác nhau do các yếu tố về văn hóa hay pháp luật. Ở các quốc gia nơi mà nhà nước hợp pháp hóa hình phạt tử hình thì người thực hiện hành quyết không bị coi là thực hiện hành vi bạo lực. Các hành vi sử dụng sức mạnh thể chất để tấn công với mục đích tự vệ cũng không bị coi là bạo lực. Việc một người Mỹ bắn chết một người khi người này đột nhập vào tư gia của họ lúc nửa đêm không bị coi là bạo lực hay tội phạm.

Điều này có thể  thấy con người có những nhận định cảm tính về bạo lực và chấp nhận bạo lực ở một số trường hợp nhất định mà chủ yếu là khi bạo lực được thực hiện vì một lý do chính đáng – để tự vệ.

Bạo lực như một hành động tự vệ

Nếu nhóm bạn của bạn đang vui vẻ đi dạo trong công viên và đột nhiên một tên cướp hung dữ xuất hiện, đánh và uy hiếp các bạn phải đưa hết tài sản. Bạn sẽ làm gì? Theo lẽ tự nhiên, nếu bạn có khả năng đánh trả, bạn sẽ đánh lại tên cướp để bảo vệ tài sản và tính mạng của các bạn. Lúc này việc thực hiện sức mạnh thể chất để tấn công một người khác là việc cần thiếp và không bị coi là bạo lực.

Điều này xuất phát từ cảm thức về lẽ phải của con người. Nếu một người bị tấn công và dường như tiếp tục bị tấn công thì có lý do chính đáng cho việc được đáp trả bằng bằng việc tấn công đáp lại.

Tuy nhiên việc đáp lại này phải có mức độ tương xứng. Bởi vì bạo lực có nhiều hình thức bao gồm bạo lực tinh thần và thể chất. Một người không thể sử dụng sức mạnh thể chất để tấn công lại một các bạo lực có hình thức tấn công tinh thần.

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, tại Điều 22 Bộ Luật Hình sự  2015 có quy định như sau: “Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác, mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên. Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm”.

Tuy nhiên, phòng vệ chính đáng cũng có rất nhiều mức độ và dễ dàng  chuyển thành phòng vệ không chính đáng. Tại điều 22 của BLHS 2015 cũng quy đinh: “Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại. Người có hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng phải chịu trách nhiệm hình sự”.

Ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng rất mong manh trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Đó là lý do tại sao bạn cần cân nhắn trong việc sử dụng bạo lực để phòng vệ và tự vệ.

Sử dụng bạo lực để tự vệ

Nhiều nhà hoạt động dân chủ và nhân quyền ở Việt Nam bị tấn công cả về thể chất lẫn tinh thần vì những hoạt động đấu tranh ôn hòa cho các quyền cơ bản của con người. Bởi vì có nhiều người nắm quyền lực ưu tiên sử dụng bạo lực để đạt hiệu quả nhanh chóng trong việc đàn áp các ý kiến trái chiều, hoặc các tư tưởng có khả năng làm lung lay quyền lực độc tôn của họ. Lúc này, câu hỏi mấu chốt là những người bảo vệ nhân quyền có nên tấn công trở lại như một hành động phòng vệ chính đáng khi họ bị tấn công hay không.

Trước hết, chúng ta bàn về tương quan lực lượng nếu có bạo lực xảy ra. Nhà hoạt động và những người ủng hộ họ hiện nay là số ít, không được trang bị vũ khí, phương tiện hay tập huấn để phản công lại nếu bị tấn công. Vậy thì, việc tấn công trở lại chỉ khiến bạo lực leo thang và thương vong trở nên nghiêm trọng hơn cho người ở thế yếu.

Nếu tương quan lực lượng là cân bằng, hoặc người bị tấn công có khả năng tự vệ. Ví dụ như, trong một cuộc biểu tình, một viên an ninh chìm đã chủ động tấn công một người biểu tình đang quay phim. Những người biểu tình có đủ người để có thể trấn áp nhân viên công vụ kia. Hoặc một người biểu tình có võ nghệ có thể tấn công viên an ninh để bảo vệ người bạn đang bị đánh đập của mình. Như vậy, lúc này chúng ta có quyền lựa chọn việc phòng vệ bằng cách tấn công lại. Tuy nhiên, trên thực tế, chúng ta không được bảo vệ bởi một hệ thống pháp luật công bằng. Hậu quả là những những người thực hiện bạo lực dưới lớp áo công quyền có nhiều khả năng sẽ được pháp luật bảo vệ, và hành vi phòng vệ sử dụng sức mạnh thể chất của người hoạt động với những người làm việc cho chính quyền rất dễ bị gán ghép thành tình tiết chống người thi hành công vụ.

Kết luận

Con người có nhiều cách để hợp tác, giải quyết mâu thuẫn, vượt qua xung đột mà không cần sử dụng đến bạo lực. Cho dù có lý do và có luật pháp bảo vệ cho các hành vi bạo lực chính đáng, bạn vễn nên hạn chế tối thiểu việc sử dụng bạo lực khi bạn ở không ở phía có lợi thế cả về sức mạnh lẫn vị thế. Hãy thỏa hiệp trong phạm vi có thể, hãy đầu hàng nếu việc đó có thể dừng hành vi bạo lực hoặc tìm cách tạo sự đồng cảm với bên đối lập để hạn chế thương vong. Bởi vì sau cùng, không có điều gì quan trọng hơn tính mạng con người cả.

Mời các bạn đọc câu chuyện dưới đây, câu chuyện được dịch và cung cấp trong khóa học trực tuyến “Xây dựng hòa bình từ bên trong” của Tổ chức Volunteer for Peace Vietnam

“Một nơi ẩn náu của khủng bố” Beirut 1991

Hai mắt bị bịt kín, với hai cánh tay bị trói chặt bởi hai người bắt cóc có vũ trang, nhà ngoại giao của Liên Hiệp Quốc bị đưa tới một căn phòng nơi mà người đứng đầu nhóm bắt cóc này đang chờ để thẩm vấn ông. Nhà ngoại giao, một cựu chiến binh người Ý, Giandomenico Picco, có mặt tại nơi ẩn náu của khủng bố ở Beirut vào năm 1991 bởi vì Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc đã nhờ ông đàm phán về việc thả các con tin đang bị một nhóm khủng bố bắt giữ. Với cương vị chính thức như vậy, ông vẫn rất sợ hãi. Mặc dù chính ông đã đồng ý để những người Hồi giáo cực đoan này đến đưa ông đi vào lúc nửa đêm, ông hiện băn khoăn tự hỏi liệ đó có phải là một ý tưởng sai lầm. Khi tấm khăn bịt mắt của Picco được tháo ra, ông nhận thấy mình đang đối mặt với một người đàn ông Ả-rập tóc đen, to cao, đeo một chiếc mặt nạ trượt tuyết. Picco không nhìn thấy gì ngoài đôi mắt tối đen và đầy ngờ vực của người đang bắt giữ mình.

‘Anh có thể đã biết đôi chút về tôi’, Giandomenico Picco nói, sau một khoảng thời gian im lặng.

‘Nhưng tôi không biết gì về anh cả.’ ‘Ông muốn biết gì?’ người đàn ông đeo mặt nạ hỏi Picco. Picco dừng lại trước khi trả lời. Ông hiểu rằng những điều ông nói ra lúc này sẽ quyết định số phận của các con tin – và có lẽ cả của chính ông nữa. […]

Theo bản năng, Picco tìm kiếm điểm tương đồng giữa hai người.

‘Anh có con cái không?’ ông hỏi.

‘Có.’ người đàn ông đáp lại.

‘Tôi cũng thế.’ Picco tiếp tục. ‘Có phải anh làm điều này bởi vì anh muốn mang lại cho con cái mình một thế giới tốt đẹp hơn?’

‘Tất nhiên.’

‘Ồ, tôi cũng vậy. Hóa ra chúng ta đều là những ông bố mong muốn những điều tốt đẹp hơn cho con cái của mình.’

Người đàn ông đeo mặt nạ lặng lẽ dịch chuyển. Anh ta nghiêng người về phía Picco, nhìn thẳng vào mặt ông. ‘Ông đến từ nơi quái quỷ nào vậy?’ anh ta hỏi với sự tò mò cực độ. Nhiều năm sau, khi nhớ lại cuộc hội thoại sống còn này, Picco chia sẻ với tôi rằng, màn dạo đầu này đã “thổi bay người đàn ông đeo mặt nạ khỏi chiếc ghế anh ta ngồi”. Picco đã lựa chọn đúng các điều cần nói vào đúng lúc, đúng hoàn cảnh để thay đổi tình thế và phát triển một mối liên hệ tích cực với người đang xem ông là người ở phe đối nghịch. Và như vậy, hai người đàn ông này, nói theo một cách
khác, đã kết nối.

Trích từ “American Citizen, Global Citizen” Mark Gerzon, p.87-88. Spirit Scope Publisher. 2010

Comments

comments