Nên phản ứng lại đàn áp bằng cách nào: Tập trung hay phân tán?

Phản kháng dân sự là gì? Liệu phản kháng dân sự có hiệu quả trong bối cảnh cực kỳ hà khắc? Nên phản ứng lại đàn áp như thế nào? Phản kháng tập trung như biểu tình hay phân tán như tẩy chay?… là những câu hỏi quan trọng mà bạn có thể tìm thấy trong câu trả lời trong cuốn sách Phản kháng dân sự ngày nay (Civil resistance today) của Kurt Schock. Hate Change xin lược dịch một bài giới thiệu cuốn sách giá trị này. Hi vọng có thể giúp bạn đọc quan tâm đến lĩnh vực phản kháng dân sự có thêm lựa chọn.

Sách: Phản kháng dân sự ngày nay- Kurt Schock

Sách: Phản kháng dân sự ngày nay. Nguồn ảnh: Internet

Không có giáo trình nào hoàn hảo cho mọi người đọc, song có một tác phẩm rất hay, mới ra mắt, của nhà nghiên cứu Kurt Schock. Cuốn sách trước đây của ông, “Những cuộc nổi dậy không vũ trang”, là một đóng góp tiên phong, kết hợp lý thuyết phi bạo lực với lý thuyết về phong trào xã hội. Còn cuốn sách mới đây, “Phản kháng dân sự ngày nay”, thì phù hợp cho sinh viên năm 3-4, nhưng vẫn có thể sử dụng cho bất cứ ai có quan tâm đến các chủ đề này, vì nó trình bày rất nhiều ví dụ.

Cuốn sách của Schock bao quát lĩnh vực này một cách hệ thống. Nó bắt đầu bằng cái nhìn tổng quan về các khái niệm then chốt, nhằm trả lời câu hỏi “Phản kháng dân sự là gì?” Chương đầu tiên cũng thảo luận kỹ lưỡng về lời giải đáp cho một số những câu hỏi khó nhất trong lĩnh vực này, ví dụ, “Liệu phản kháng dân sự có hiệu quả trong bối cảnh xã hội cực kỳ hà khắc?” Schock hoàn toàn có đủ khả năng để luận bàn về những quan niệm sai lầm về hành động phi bạo lực, ông đã viết một bài báo được trích dẫn rộng rãi về 19 quan niệm sai lầm phổ biến.

Cuốn sách “Phản kháng dân sự ngày nay” bàn cả về mặt thực tiễn lẫn lý thuyết. Phản kháng cự dân sự bao gồm những cuộc đấu tranh từ hàng trăm, thậm chí hàng ngàn năm trước – từ việc đòi các quyền tự do dân chủ, tới quyền của công nhân, cho tới phản đối chiến tranh, và nhiều hình thức khác nữa. Rồi các lý thuyết xuất hiện, bao gồm các phương pháp tiếp cận lấy cảm hứng từ Gandhi và Gene Sharp. Schock đặc biệt chú ý đến mối liên hệ giữa các nghiên cứu về phản kháng dân sự và các nghiên cứu về phong trào xã hội, qua đó chỉ ra những điểm giống và khác nhau giữa chúng.

Khi khảo sát về sự gia tăng sử dụng phản kháng dân sự, Schock đưa ra một loạt các nghiên cứu tình huống. Chúng bao gồm các phong trào xã hội (vd: các phong trào nữ quyền và chống phân biệt chủng tộc), những cuộc đấu tranh chống lại các chính quyền độc tài, các phong trào giải phóng dân tộc, và các chiến dịch chống bất bình đẳng kinh tế. Khi trình bày về các lý thuyết giải thích về sự phản kháng, Schock đưa ra những ý kiến được coi là chuẩn mực từ lý thuyết về phong trào xã hội, như cấu trúc hành động tập thể, cơ cấu huy động lực lượng, và các cơ hội chính trị. Cuốn sách cũng đề cập về cách mà các cuộc đấu tranh – cả phi bạo lực và bạo lực – phản ánh bối cảnh xã hội của chúng. Các phong trào đều lựa chọn sử dụng từ một số các phương pháp tiêu chuẩn, tùy thuộc vào niềm tin, hoàn cảnh và chiến lược.

Ảnh tác giả Kurt Schock. Nguồn ảnh: Internet

Trong một chương, Schock bàn về sự xung đột hoặc ganh đua giữa các chính phủ và những người biểu tình. Phía nhà chức trách có thể dùng các hình thức đàn áp, như bắt giữ, đánh đập và sát hại. Nhưng nhiều khi, lúc mà sự đàn áp đã trở nên quá trắng trợn, nó có thể gây nên sự kháng cự mạnh mẽ hơn. Từ đó, Schock đặt ra câu hỏi rằng nên phản ứng lại sự đàn áp bằng cách nào – chẳng hạn, bằng cách chuyển từ các hình thức phản kháng tập trung như biểu tình sang những hình thức phân tán như tẩy chay.

“Phản kháng dân sự ngày nay” cũng đưa ra một cái nhìn sâu sắc về các hoạt động đấu tranh xuyên quốc gia, bao gồm các tổ chức, các khóa tập huấn và các chiến dịch. Một nhãn quan ở phương diện quốc tế hoặc xuyên quốc gia là rất quan trọng, bởi vì có một sự chia sẻ rất đáng kể về ý tưởng, cũng như hỗ trợ lẫn nhau, giữa các nhà nước và giữa các nhà hoạt động phi bạo lực.

Trong một chương sau, Schock bàn về các cơ chế thay đổi xã hội thông qua hành động phi bạo lực, qua việc dùng đến các phạm trù về chuyển đổi, dàn xếp, cưỡng ép phi bạo lực và tan rã của Sharp. Trong đó, có đoạn mô tả về ba nhân tố giúp xác định kết quả của chiến dịch: động viên sự ủng hộ của quần chúng, trụ được qua các cuộc đàn áp, và phá hủy được các trụ đỡ quyền lực của chính quyền. Trong chương cuối cùng, Schock tóm tắt các ý và các cuộc tranh luận then chốt, và xem xét hướng nghiên cứu khả dĩ trong tương lai.

“Phản kháng dân sự ngày nay” – cũng như cuốn sách của Nepstad – đem lại rất nhiều thứ cho người đọc. Cả những người mới bắt đầu học lẫn đang hoạt động trong lĩnh vực này đều thu lượm được từ những phần trình bày sắc xảo, bao quát được nhiều khái niệm, cách tiếp cận và nghiên cứu mới nhất. Việc chúng được công bố bởi các nhà nghiên cứu hàng đầu đã cho thấy rằng lĩnh vực nghiên cứu về phi bạo lực đang ngày càng có được thêm sự tin tưởng và chú ý. Kể từ khi Erica Chenoweth và Maria Stephan cho ra mắt tác phẩm mang tính khai phá – “Tại sao phản kháng dân sự lại có hiệu quả”, đã có một sự bùng nổ trong giới nghiên cứu về mối quan tâm đối với chủ đề “hành động phi bạo lực”.

Video bài giảng của giáo sư Kurt Shock cùng đồng nghiệp về các nguyên tắc trong hành động phi bạo lực.

Sẽ khó khăn cho độc giả Việt Nam mà quan tâm đến phi bạo lực trong việc tìm kiếm các nguồn học liệu, ngoại trừ một số bản dịch ngắn các tác phẩm của Gene Sharp trôi nổi trên internet. Vì vậy,  dù không có điều kiện dịch các sách về lĩnh vực này ra tiếng Việt nhưng chúng tôi vẫn muốn giới thiệu một số cuốn sách giá trị về lĩnh vực đấu tranh phi bạo lực, hi vọng giúp bạn đọc có thêm những lựa chọn tốt cho mình. Bài viết này được lược dịch từ bài nghiên cứu của Brian Martin được đăng tải lần đầu tại Waging Nonviolence.

Comments

comments