Phong trào Vành Đai Xanh: Làm cách mạng bằng trồng cây

Tầm nhìn và động lực

Vào đầu những năm 1970, Wangari Muta Maathai, một phụ nữ người Kenya, đã chứng kiến ​​vô số những ảnh hưởng tiêu cực và toàn diện của đến từ việc khai thác rừng của chính phủ Kenya. Bằng việc chuyển đổi mục đích từ đất rừng sang đất nông nghiệp và nhà ở, chương trình này đã làm trầm trọng thêm tình trạng suy thoái môi trường ở Kenya, dẫn đến hạn hán, xói mòn đất và đồng ruộng bị biến thành thứ đất cằn cỗi của sa mạc. Những sự thay đổi đó đã lấy đi những nguồn tài nguyên mà vô số cộng đồng dân cư cần để sống. Phụ nữ Kenya, với nhiệm vụ truyền thống là kiếm củi và nước, chính là những người chịu ảnh hưởng nặng và trực tiếp.

Trước thực trạng đó, nhân sự kiện Ngày Trái Đất năm 1977, Maathai đã sáng lập một tổ chức phi chính phủ về môi trường với tên gọi “Phong Trào Vành Đai Xanh’’(Green Belt Movement). Với sự ra đời của ‘‘Phong Trào Vành Đai Xanh’’, Maathai phát động một chiến dịch dài hạn nhằm chấm dứt thảm họa môi trường ở Kenya, cùng những ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền của mọi người dân được thụ hưởng một cuộc sống khỏe mạnh và bền vững. [i][1]

Mục tiêu

Mục đích ban đầu của Maathai đơn giản chỉ là bảo vệ môi trường, nhưng bà cũng đồng thời tìm cách mang lại hi vọng và trao quyền cho nữ giới, đem lại sự tự tin cần thiết để chống lại những sự xâm phạm tới lối sống và môi trường tự nhiên của họ. Trong giai đoạn đầu của phong trào, Maathai khuyến khích những người nông dân, mà 70% trong đó là phụ nữ, trồng những ‘‘vành đai xanh’’, tức những hàng cây xanh để chống xói mòn đất và khôi phục các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Phương pháp của bà rất đơn giản: bước đầu, trồng một vài cây và sự thay đổi sẽ dần dần lan tỏa. Theo lời của Maathai: ‘‘Những người phụ nữ, khi trồng cây trên trang trại của mình, đã gây được ảnh hưởng tới hàng xóm của họ. Những người hàng xóm cuối cùng đã vào cuộc. Và bây giờ, chúng ta thấy phản ứng của chính phủ’’.[2]

‘‘Phong Trào Vành Đai Xanh’’ không chỉ giới hạn trong việc trồng cây, mà còn hướng tới trao quyền cho phụ nữ ở Kenya. Hợp tác với Hội đồng Phụ nữ Quốc gia Kenya, nhóm của Maathai đã cung cấp các dịch vụ cho phụ nữ Kenya ở các thôn làng, trong đó bao gồm các bài học về kế hoạch hóa gia đình, dinh dưỡng và kỹ năng lãnh đạo. “Phong Trào Vành Đai Xanh’’ đã đào tạo về lâm nghiệp cho hàng ngàn phụ nữ có thu nhập thấp và tạo ra gần 3.000 việc làm.[3]

Vai trò lãnh đạo

Wangari Maathai sinh năm 1940 tại Kenya. Trong một gia đình làm nghề nông, Maathai đã hoàn tất chương trình học phổ thông – một thành tích hiếm hoi của nữ giới thời đó. Maathai tiếp tục đi học lên cao về ngành sinh học ở Hoa Kỳ và Đức, và cuối cùng trở thành người phụ nữ đầu tiên ở Đông và Trung Phi giành được bằng tiến sĩ. Maathai bắt đầu nhận thức về các vấn đề môi trường của Kenya trong thời gian làm chủ tịch Hội đồng Phụ nữ Quốc gia. Những người phụ nữ ở nông thôn lẫn thành thị đã đến gặp Maathai để kể về những khó khăn và nỗ lực của họ trong việc chống lại các ảnh hưởng tiêu cực của biến đổi khí hậu.[4] Đáp lại, Maathai đã thành lập “Phong Trào Vành Đai Xanh’’, giúp họ bước lên tuyến đầu trong cuộc chiến vì môi trường ở Kenya.

Công việc của bà đã khích lệ nữ giới coi môi trường lành mạnh như một quyền không thể xâm phạm của con người, chứ không phải là một thứ đặc quyền đặc lợi có thể bị khước từ. Maathai nhanh chóng dành được cảm tình của phụ nữ trên khắp châu Phi, họ gọi bà với biệt danh “Bà mẹ cây xanh của châu Phi” (Tree Mother of Africa). Tháng 12 năm 2002, Maathai được bầu vào Quốc hội Kenya với tỉ lệ phiếu bầu đáng kinh ngạc là 98%. Tổng thống Kenya Mwai Kibaki sau đó bổ nhiệm Maathai làm Trợ lý Bộ trưởng về Môi trường. Hai năm sau, bà được trao giải Nobel Hòa bình 2004 “vì sự đóng góp cho phát triển bền vững, dân chủ và hòa bình”.[5]

Môi trường dân sự

Kể từ khi giành được độc lập từ Anh năm 1963, Kenya trải qua một thời kỳ đầy dẫy áp bức về chính trị. Sau khi Tổng thống Daniel arap Moi nhậm chức năm 1978, ông đã củng cố quyền lực bằng cách gia tăng địa vị cho nhóm sắc tộc Kalenjin của mình, đồng thời giảm dần quyền lực chính trị của nhóm sắc tộc Kikuyu mà Maathai là một thành viên. Từ đó, người Kikuyu bị buộc tội chống phá chính quyền thông qua các hoạt động chính trị; và nhiều lần hứng chịu sự bạo hành của lực lượng cảnh sát.

Trong suốt thời kỳ trước khi phong trào đối lập với tên gọi Liên đoàn Cầu vồng Quốc gia giành được chiến thắng trong cuộc bầu cử năm 2002, chính quyền Kenya đã liên tục sử dụng các biện pháp đàn áp chính trị, dùng đặc quyền đặc lợi để mua sự trung thành của các phe nhóm, kiểm soát truyền thông, quy trình bầu cử không minh bạch và cổ xúy bạo lực sắc tộc chống lại người Kikuyu. Ngay cả sau khi chuyển đổi thành công sang chế độ dân chủ, quốc gia này vẫn đang tiếp tục phải đối mặt với các tiêu cực như gian lận bầu cử, xung đột sắc tộc và tham nhũng.[6]

Maathai phải đối mặt với rất nhiều vấn đề dân sự ở Kenya khi dấn thân vào hoạt động chính trị. Năm 1989, sát cánh cùng với một nhóm nhỏ gồm các phụ nữ, bà tổ chức một cuộc biểu tình ôn hòa chống lại việc phá hủy công viên Uhuru tại thành phố Nairobi. Chủ đầu tư xây dựng đã lên kế hoạch phá công viên này để xây một khu liên hợp thương mại 62 tầng, bao gồm các khu nhà ở riêng biệt sang trọng, một trụ sở mới cho đảng cầm quyền và một bức tượng có kích thước như thật của tổng thống Arap Moi.

[7] Maathai và những người ủng hộ đã đứng cạnh nhau trong tình đoàn kết, chịu đựng những thương tích nặng nề khi bị cảnh sát đánh đập. Tuy nhiên, những người phụ nữ ấy không chấp nhận im tiếng. Thay vào đó, họ đã mang tiếng nói của mình lên tòa án. Tại đó, họ lập luận rằng công viên đó thuộc về người dân và việc tư nhân hoá nó là một sự bất công. Cuối cùng, họ thua kiện nhưng vẫn đạt được mục tiêu đấu tranh của mình khi các nhà tài trợ của dự án đã phải rút lại các khoản đầu tư trước sự phản đối mạnh mẽ của công chúng.[8]

Vì các hoạt động phản đối kế hoạch phá công viên Uhuru, Maathai đã trở thành đối tượng thù địch của tổng thống Kenya và liên tục bị chính quyền bỏ tù, tấn công và mưu sát. Những nguy hiểm này khiến bà nhận được sự quan tâm và ủng hộ của quốc tế, giúp bà chống chọi được sự xách nhiễu của chính quyền. Cụ thể, một chiến dịch viết thư do tổ chức Ân Xá Quốc Tế phát động đã đưa tới việc Maathai được trả tự do khỏi tù ngục vào năm 1991.[9] Năm 1993, Maathai phải đi lẩn trốn suốt nhiều tuần lễ. Tuy nhiên, sự quan tâm của cộng đồng quốc tế đã một lần nữa mang lại kết quả khi chính giới nước ngoài, như Mikhail Gorbachev, gây áp lực buộc chính quyền Kenya trả tự do cho bà.[10]

Thông điệp và đối tượng

Mặc dù thông điệp của Phong Trào Vành Đai Xanh là đơn nhất, trong đó nhấn mạnh tính cấp bách của việc cải thiện môi trường ở Kenya, tuy nhiên Maathai hy vọng sẽ phổ biến được nó tới nhiều đối tượng khác nhau. Trong phạm vi lãnh thổ Kenya, tổ chức của bà hướng tới các mục tiêu là cả chính phủ và người dân Kenya. Như đã thấy rõ trong các cuộc biểu tình chống việc phá hủy công viên Uhuru, Maathai muốn chính phủ hiểu được tầm quan trọng và giá trị của môi trường đối với người dân của họ. Đồng thời, để người dân Kenya cũng hiểu được rõ vấn đề, Maathai đã tạo ra các chương trình trồng cây, trong đó đưa ra các hình thức khích lệ  để người dân tham gia cải thiện môi trường. Ví dụ, Phong Trào Vành Đai Xanh đã trả công những người phụ nữ cho mỗi một cây trồng sống được qua mốc ba tháng, tạo cho họ không chỉ là một sự khích lệ bền vững, mà là cả một nguồn thu nhập ổn định.

Các hoạt động lan tỏa

Vào năm 1986, Phong Trào Vành Đai Xanh đã thiết lập một Mạng lưới Vành đai xanh của toàn Châu Phi, với hy vọng quảng bá phương pháp tiếp cận của mình trong việc bảo vệ môi trường và xây dựng cộng đồng trên khắp lục địa châu Phi. Đến năm 1997, phong trào đã hoạt động ở 30 quốc gia châu Phi cũng như Hoa Kỳ, tạo thu nhập cho hơn 80.000 người.[11]

Kể từ cuộc bầu cử đầy bạo lực của Kenya vào tháng 12 năm 2007, Phong Trào Vành Đai Xanh đã mở rộng lĩnh vực hoạt động của mình và bao gồm cả công việc phát triển cộng đồng. Bằng việc khởi động “Sáng Kiến Căn ​​Lều Hòa Bình”, phong trào hy vọng thúc đẩy sự hòa giải giữa các nhóm sắc tộc từng có xung đột trong quá khứ.[12]

Hoạt động trên nhiều lĩnh vực bao gồm bảo vệ môi trường, dân chủ, trao quyền cho phụ nữ, phát triển cộng đồng và giải quyết xung đột, Phong Trào Vành Đai Xanh đã lan tỏa rộng khắp thế giới, trong đó có Hoa Kỳ, Anh Quốc, Tây Ấn Độ, Nhật Bản và Nam Mỹ.[13] Họ đã trồng được hơn 30 triệu cây trên khắp Kenya và cũng đang thúc đẩy công việc này ở nhiều nơi khác.[14] Bằng việc huy động sức mạnh của những người dân nghèo ở khu vực nông thôn tại các nước đang phát triển, Wangari Muta Maathai đã khởi xướng một phong trào làm thay đổi bộ mặt của cả hành tinh và mang lại cảm giác về hy vọng và trao quyền cho người dân trên toàn thế giới.

Trình tự thời gian
--------------------------------
Chiến thuật phi bạo lực
-----------------------------------------
Tháng 12/1963: Kenya giành được độc lập từ Anh.

Tháng 4/1977: Wangari Muta Maathai sáng lập Phong Trào Vành đai xanh để ngăn chặn một kế hoạch phá rừng lớn, mang tính hủy diệt của chính phủ Kenya.

Năm 1986: Tổ chức này thành lập Mạng lưới Vành Đai Xanh Châu Phi, với mục đích lan tỏa phương pháp đấu tranh để bảo vệ môi trường và xây dựng cộng đồng trên toàn châu Phi.

Tháng 10/1989: Cùng với một nhóm phụ nữ, Maathai dẫn đầu cuộc biểu tình ôn hòa do bà lần đầu tiên tổ chức chống lại chính phủ Kenya. Bà và những người biểu tình khác đã bị bắt giam sau đó.

Tháng 1/1977: Phong Trào Vành Đai Xanh đã mở rộng hoạt động tại trên 30 quốc gia châu Phi và cung cấp nguồn thu nhập cho hơn 80.000 người.

Tháng 12/2002: Maathai được bầu vào quốc hội Kenya với số phiếu áp đảo và được tổng thống Kenya Mwai Kibaki chỉ định làm trợ lý Bộ trưởng môi trường. Chính phủ mới đã mở ra một kỉ nguyên với sự cởi mở về chính trị.

Tháng 11/2004: Maathai được trao giải Nobel Hòa Bình.

Tháng 12/2007: Phong Trào Vành Đai Xanh khởi động ‘‘Sáng Kiến Căn Lều Hòa Bình’’ sau khi tình trạng bạo lực trong cuộc bầu cử đã khiến hàng trăm người thiệt mạng tại Kenya.
Phương pháp biểu tình bất bạo động và thuyết phục

* Giao tiếp với những đối tượng rộng lớn hơn :

• Bằng cách phối hợp với nhiều tổ chức khác nhau của Kenya trong các nỗ lực bảo tồn thiên nhiên và xây dựng cộng đồng, Maathai đã giúp tạo ra cầu nối giữa các nhóm sắc tộc và ngôn ngữ trong xã hội, mở đường cho các cuộc đối thoại giữa những người dân Kenya. Một trong những sáng kiến đó là ‘Sáng Kiến Căn Lều Hòa Bình’ vào tháng 12 năm 2007, cho phép thành viên của các nhóm sắc tộc khác nhau trao đổi, thảo luận công việc, tạo ra đối thoại liên sắc tộc trong‘Căn Lều Hòa Bình’.

• Một chiến dịch quốc tế đã được phát động và tham gia bởi tổ chức Ân Xá Quốc Tế và các tổ chức NGO khác cũng như lãnh đạo các quốc gia khác như Mỹ và Nga đã giúp Maathai được trả tự do năm 1991.

• Những công việc và sự đào tạo của Maathai đối với phụ nữ Kenya về môi trường đã truyền cảm hứng cho họ trong việc coi môi trường sống lành mạnh là một loại nhân quyền không thể xâm phạm. Quan điểm này đã lan rộng ra toàn thế giới, tạo ra các phong trào Vành đai xanh tại Mỹ, Anh, Tây Ấn Độ, Nhật Bản và Nam Phi.

* Tụ tập công cộng: Thông qua giảng dạy cho những người phụ nữ ở các làng xã, Maathai đã phổ biến những thông tin quan trọng về cách thức thúc đẩy phát triển bền vững cũng như các chiến thuật chính trị ôn hòa để đảm bảo rằng chính phủ sẽ lắng nghe họ.

* Tổ chức xã hội thay thế và thị trường kinh tế: Maathai đã làm giảm tỉ lệ đói nghèo và mức độ suy thoái môi trường bằng cách chi trả cho những người phụ nữ để họ trồng cây trong vườn hay trên những khoảng trống quanh nhà. Cùng với đó, bà cũng cung cấp cho họ những dịch vụ khác như những bài học về kế hoạch hóa gia đình, dinh dưỡng và các kĩ năng lãnh đạo.

Các phương pháp bất hợp tác phi bạo lực

* Phản đối công khai: Năm 1989, Maathai đã tổ chức cuộc biểu tình ôn hòa để ngăn chặn sự phá hủy công viên Uhuru ở Nairobi. Tuy bị bắt giam vì đã tham gia cuộc biểu tình, bà đã nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ trong nước và quốc tế để ngăn chặn thành công việc xây dựng một tòa nhà chọc trời 62 tầng để thế chỗ cho khu công viên.

Nguồn tham khảo
Bài phân tích:
“Home page.” Green Belt Movement. 2010.
“Home page.” Natural Resources Defense Council. 2010.
“Home page.” The Climate and Energy Project. 2010.
“Kenya’s Forests.” Kenya Forests Working Group. 24 June 2008.
Maathai, Wangari. “Speaking of Faith Interview.” MP3.
Mathai, Wanjira. “GBM Launches ‘Peace Tent’ for Healing and Reconciliation.” The Green Belt Movement. 2008.
Michaelson, Marc. “Wangari Maathai and Kenya’s Green Belt Movement.” Social Problems, 41:4 (1994).
Obare, Lynette and Wangwe, J.B. “Underlying Causes of Deforestation and Forest Degradation in Kenya.” World Rainforest Movement. 2010.
“The Green Belt Movement: Wangari Maathai’s Dream.” Jane Goodall Hope for Animals and Their World. 2010.
VanderZanden, Amy. “Wangari Maathai, Founder of the Green Belt Movement, Speaks.” MercyCorps. 7 Feb 2008.
“Wangari Muta Maathai.” Encyclopedia of World Biography. Encyclopedia.com. 2004.
“Wangari Maathai.” NobelPrize.org. 2005.
“Wangari Muta Maathai.” The People Speak Radio. 31 Oct 2006.
Whitcher-Gentzke, Ann. “The Power of Environmentalism.” University of Buffalo. 2 Feb 2007.
Sách:
Kennedy, Kerry et al. Speak Truth to Power: Human Rights Defenders Who Are Changing Our World. New York: Umbrage Editions, 2003.
Lihamba, Amandina. Women Writing Africa: Volume 3 of The Women Writing Africa Project.
New York: The Feminist Press at the City University of New York, 2007.
Maathai, Wangari. The Challenge for Africa. New York: Pantheon Books, 2009.
Maathai, Wangari. The Green Belt Movement: Sharing the Approach and the Experience. New York: Lantern Books, 2003.
Maathai, Wangari. Unbowed: A Memoir. New York: Alfred A. Knopf, 2006.
Nivola, Claire A. Planting the Trees of Kenya: The Story of Wangari Maathai. New York: Farrar, Straus, and Giroux, 2008.
Video
“The Tree Lady.” YouTube. 19 June 2006.
Taking Root: The Vision of Wangari Maathi. Dir. Lisa Merton. Marlboro Productions, 2008. Film.
Ghi chú
[1] Kennedy, Kerry et al. Speak Truth to Power: Human Rights Defenders Who Are Changing Our World. New York: Umbrage Editions, 2003.
[2] Ibid.
[3] “Wangari Muta Maathai.” Encyclopedia of World Biography. Encyclopedia.com. 2004.
[4] “Conservation and Feminism: Africa’s Greenheart.” The Economist 21 Sep 2006.
[5] “Wangari Maathai.” NobelPrize.org. 2005.
[6] “Country Report: Kenya.” Freedom House. 2009.
[7] “Wangari Muta Maathai.” The People Speak Radio. 31 Oct 2006.
[8] Kennedy et al.
[9] “Wangari Maathai.” NobelPrize.org. 2005.
[10] Michaelson, Marc. “Wangari Maathai and Kenya’s Green Belt Movement.” Social Problems, 41:4 (1994).
[11] Nivola, Claire A. Planting the Trees of Kenya: The Story of Wangari Maathai. New York: Farrar, Straus, and Giroux, 2008.
[12] Mathai, Wanjira. “GBM Launches ‘Peace Tent’ for Healing and Reconciliation.” The Green Belt Movement. 2008.
[13] Maathai, Wangari. The Green Belt Movement: Sharing the Approach and the Experience. New York: Lantern Books, 2003.
[14] Ibid.

Nguồn bài dịch: THE TREE MOTHER OF AFRICA AND HER GREEN BELT MOVEMENT

Nguồn ảnh: globalfundforwomen.org

Comments

comments