Vì sao công việc thay đổi xã hội cần phải đi đôi với tiếng cười

Những cuộc đấu tranh chống lại tình trạng vi phạm nhân quyền hoặc chủ nghĩa độ tài, quân phiệt hiếm khi được liên kết – trong suy nghĩ hoặc trong thảo luận – với sự hài hước. Bản thân chúng là những vấn đề nghiêm túc, nên tất nhiên chúng ta cần suy nghĩ một cách nghiêm túc, có tính chiến lược về cách phá hủy những cấu trúc quyền lực đã tạo ra những tình trạng ấy. Nhưng chuyện gì sẽ xảy ra nếu chính sự hài hước được sử dụng làm một công cụ đầy uy lực để làm những việc đó?

Trong một bài viết có tiêu đề “Tiếng cười trên con đường thay đổi xã hội” (Laughing on the Way to Social Change) (01/2017), tác giả Majken Jul Sørensen đã luận bàn về khả năng này trong bối cảnh của ba ví dụ gần đây về hoạt động xã hội ở Thụy Điển và Belarus, và đặt ra câu hỏi rằng, việc sử dụng tính hài hước có ảnh hưởng như thế nào đến cách vận hành của các hành động phi bạo lực – đặc biệt là khả năng của nó trong việc phá vỡ hoặc làm mất độ tin cậy của những luận điệu tuyên truyền/chính thống trong xã hội và từ đó thách thức chính quyền.

Trong ví dụ đầu tiên, hai nhà hoạt động Thụy Điển đã lái một chiếc máy bay qua không phận của Belarus, thả dù 879 con gấu bông Teddy Bear với những dòng chữ viết trên đó như, “Chúng tôi ủng hộ cuộc đấu tranh của người dân Belarus cho tự do ngôn luận”. Sự việc này là để hưởng ứng đến một hành động trước đó, trong đó các nhà hoạt động Belarus đặt một loạt những con thú nhồi bông ở khu quảng trường trung tâm– mang những biểu ngữ như, “Tự do báo chí ở đâu?”. Việc thả dù những con gấu bông này cuối cùng đã khiến cho hai quan chức Belarus bị bãi nhiệm.

Ảnh minh họa: Đồ chơi hình những chú chó nhỏ và hình người cầm biểu ngữ “Tôi ủng hộ những cuộc bầu cử sạch sẽ” và “Kẻ cướp thì nên ngồi trong tù, chứ không phải ở điện Kremlin” tại thành phố Barnaul (vùng Si-bê-ri của Nga).

Ví dụ thứ 2 và thứ 3 liên quan đến một mạng lưới chống chủ nghĩa quân phiệt của Thụy Điển, tên là Ofog ( có nghĩa là “sự tinh quái”). Để phản ứng trước các cuộc diễn tập quân sự của NATO ở Thụy Điển, Ofog đã tạo ra một “công ty” nơi mà cuộc tập trận NATO này là cơ hội để kinh doanh. Khẩu hiệu của công ty là “Chúng tôi chết vì bạn” và các sản phẩm họ có thể cung cấp cho NATO là những nạn nhân dân sự – đã chết, bị thương và chấn thương mà mục đích là làm cho các cuộc diễn tập này liên quan đến thực tế hơn. Trong trang phục như doanh nhân, các nhà hoạt động đã đi bộ khắp các con phố để “tuyển mộ” những người dân Thụy Điển bình thường cho những “công việc” như là đóng giả những người dân thường bị giết, bị thương hoặc bị sang chấn. Ở cuối lời mời tham gia vào một kịch bản, nó cũng cho biết, “Với chúng tôi, mọi người đều được chào đón. Ngay cả khi bạn có thể trở thành một nạn nhân dân sự.Trong ví dụ này, Ofog sử dụng sự mỉa mai để thu hút sự thật rằng hầu hết người bị giết trong chiến tranh đều là thường dân và rằng nỗ lực của quân đội để đưa chiến tranh như một cuộc đấu tranh” sạch “cho nhân quyền và phát triển là một sự tương phản mạnh mẽ với thực tế trên mặt đất.

Trong khi quân đội cố quảng cáo mình như một người giúp đỡ có ích trong các thảm họa thiên nhiên để thu hút nhiều người trẻ tham gia quân đội thì Ofog cho rằng đó là công việc dân sự. Để phản ứng lại một chiến dịch tuyển quân của chính phủ Thụy Điển, mạng lưới Ofog đã viết thêm một số từ ngữ vào các thông điệp quảng cáo tuyển mộ đó, làm thay đổi ý nghĩa ban đầu của nó. Ví dụ, trong một thông điệp quảng cáo gốc nói rằng, “Bạn của bạn không muốn nhận bất cứ sự trợ giúp nào khi xảy ra các thảm họa thiên nhiên. Bạn nghĩ sao?”, thì Ofog đã thêm vào câu: “Bởi quân đội. Những sự giúp đỡ khác đều được chào đón.” Sử dụng những sự mơ hồ, lấp lửng (vốn là yếu tố đi liền với tính hài hước), những hành động này đã bất giác thu hút được người xem, châm ngòi cho các tranh luận và khiến người ta chú ý đến vấn đề tự do ngôn luận hay chủ nghĩa quân phiệt bằng những cách thức khác biệt so với việc tranh luận logic thông thường có thể mang lại.

Tác giả Sørensen đã nghiên cứu cả 3 hành động kể trên từ quan điểm dựa trên bốn phương diện ở hành động phi bạo lực do Stellan Vinthagen đề xướng, để thấy được tính hài hước có thể đóng góp như thế nào cho, hoặc làm giảm giá trị của, các chiến dịch của họ.

Phương diện thứ nhất là tạo điều kiện thuận lợi cho đối thoại – đề cập đến khả năng của hành động bất bạo động vẫn duy trì được một sự cởi mở với đối thủ, ngay cả khi đang có xung đột. Một mặt, một hành động hài hước như những ví dụ kể trên có lẽ ngăn cản đối thoại nếu đối tượng tiếp nhận/quan sát có thái độ “nghi ngờ và khó chịu” về những tác nhân đứng sau hoặc về sự thiếu rõ ràng trong ý nghĩa mà hành động đó muốn truyền tải. Mặt khác, nhất là so với những hình thức phản kháng quyết liệt, mạnh bạo hơn, thì hành động hài hước phát đi tín hiệu về thái độ cởi mở thông qua cách tiếp cận “tinh nghịch” của nó, và qua đó phát đi một lời mời gọi đối thoại và cũng đưa ra rất nhiều “chất liệu” cho cuộc đối thoại”.

Phương diện thứ hai, phá vỡ quyền lực – theo cách nhìn nhận của tác giả Sorensen thì tính hài hước chính là vũ khí mạnh nhất để đạt được mục tiêu này. Trong các lý thuyết về hành động phi bạo lực, có một quan niệm được chia sẻ rộng rãi là những người nằm quyền sẽ không từ bỏ quyền lực của họ – hoặc ngay cả chịu tham gia đối thoại – nếu không bị áp lực. Sự hài hước là thứ cực kỳ hữu hiệu để phá vỡ những quan điểm hoặc luận điệu tuyên truyền chính thống–  mà đó chính là một dạng quyền lực – bằng việc đánh đổ, làm xáo trộn thứ ngôn ngữ và các biểu tượng được sử dụng bởi những kẻ nắm quyền (để trình bày về thực tại theo hướng có lợi cho họ) và từ đó, giúp đưa ra cho công chúng những cách diễn giải thay thế về thực tại đó. Điều này có tác dụng mở ra không gian để đặt lại nghi vấn về những thứ mà lâu nay được xem là “bình thường” và “tự nhiên” – ví dụ như nhu cầu cần duy trì một lực lượng quân đội để giữ an toàn cho một cộng đồng (trong trường hợp của mạng lưới Ofog).

Phương diện thứ ba là thực hiện điều không tưởng: khả năng của các nhà hoạt động phi bạo lực trong việc thực hiện ra bằng hành động, ít nhất là trong chốc lát, cái họ hình dung trong đầu về một thực tại mới– như khi các nhà hoạt động dân quyền da đen ở miền Nam nước Mỹ đã tham gia vào những hoạt động đời thường như ăn uống hoặc bơi lội ở những khu vực “dành riêng cho người da trắng”, bằng cách đó họ tự “dùng hành động để thể hiện ra” một xã hội mang tính bình đẳng và hòa nhập mà họ muốn có. Việc thực hiện những điều không tưởng ấy là cách để cho thấy rằng một tương lai tốt đẹp hơn là điều hoàn toàn khả thi và có thể tạo ra “hy vọng và niềm vui” ngay giữa lúc mà cảm xúc chủ đạo là giận dữ và tuyệt vọng. Các hành động có tính hài hước lại rất phù hợp với những hành động kiểu này, vì chúng sử dụng được trí tưởng tượng và không bị bó buộc bởi những hạn chế thông thường của “thực tại” – ví dụ về việc thả dù các con gấu bông xuống lãnh thổ Belarus của các nhà hoạt động Thụy Điển chính là cách thể hiện về tinh thần đoàn kết quốc tế. Điều đó thật sự mang tính khích lệ và truyền lửa hy vọng.

Cuối cùng, phương diện thứ tư, sự điều chỉnh về chuẩn mực, tái lập nguyên tắc bất bạo động như là chuẩn mực và bạo lực là một sự sai lầm – có thể thấy trong việc đào tạo và duy trì nguyên tắc bất bạo động, ngay cả khi phải đối mặt với bạo lực. Ở đây, sự hài hước có thể đóng vai trò tháo ngòi nổ cho những cuộc đối đầu bạo lực tiềm tàng với cảnh sát/công an, bởi vì “một bầu không khí như lễ hội” có thể làm những sự tương tác giữa 2 bên trở nên “bớt tính thù địch”. Tuy nhiên, trong những trường hợp mà hành động hài hước có thể bị coi là gây hấn hoặc mang ý nhạo báng, thì vai trò  tích cực của nó trên phương diện về “thực hiện điều không tưởng” và “điều chỉnh về chuẩn mực” có thể bị giảm đi.

Trong khi sự hài hước có thể đóng góp vào hiệu quả của hành động phi bạo lực ở một vài trong số những phương diện kể trên, nó lại có thể có tác động tiêu cực ở những phương diện khác. Trong ví dụ “thả gấu bông bằng dù”, một mặt hành động này đã có tác dụng thách thức quyền lực của chế độ độc tài tại Belarus, nhưng mặt khác, nó lại không có tác dụng kêu gọi đối thoại với chế độ – mà chỉ với riêng công chúng. Đối với trường hợp của mạng lưới Ofog, những hành động của họ đã tấn công vào quan niệm chính thống về việc phải duy trì lực lượng quân sự mạnh và đưa công chúng vào cuộc đối thoại, nhưng chúng lại không có tác dụng trên phương diện hiện thực hóa cái viễn tượng chống chủ nghĩa quân phiệt của các các nhà hoạt động. Mặc dù vậy, điều quan trọng nhất là, sự hài hước“bằng cách bóp méo thứ ngôn ngữ của quyền lực một cách tinh nghịch” – đã cung cấp một công cụ cho các nhà hoạt động để thực hiện cái mà Sorensen gọi là “chiến tranh du kích về mặt diễn ngôn”.

“Gấu bông” tự do rơi vào Minsk, Belarus (Ảnh thông qua Studio Total)

Những ý nghĩa suy ra về thực tiễn

Làm sao để những hiểu biết đó của chúng ta về cách sử dụng tính hài hước trong hành động phi bạo lực có thể được áp dụng vào các cuộc đấu tranh hiện tại ở trên khắp thế giới? Đầu tiên, có thể sẽ hữu ích nếu ta làm phân tích trước khi thực hiện một hành động nào đó (như là một phần của chiến dịch phi bạo lực) để đánh giá về khả năng tác động của nó trên bốn phương diện của hành động phi bạo lực, theo cách đề xướng của  Vinthage, đó là: tạo điều kiện thuận lợi cho đối thoại, phá vỡ quyền lực, thực hiện viễn tượng không tưởng và chiều chỉnh chuẩn mực. Trong những phương diện đó, thì cái nào sẽ được củng cố và cái nào sẽ bị suy giảm do hành động của mình – và liệu sự đánh đổi này có là xứng đáng và hữu ích cho mục tiêu tổng thể của hành động?

Thứ hai, một cách tương tự, các nhà hoạt động xã hội nên tự hỏi: ai là đối tượng được nhắm tới của hành động; liệu những đối tượng khác nhau có bị ảnh hưởng và sẽ phản ứng khác nhau, và những phản ứng này có ích cho mục tiêu tổng thể của hành động hay không? Cuối cùng, dựa trên phân tích đó, hành động hoặc chiến dịch của mình có thể được cải thiện như thế nào để tạo ra được  thách thức mạnh mẽ, hiệu quả hơn đối với những quan điểm hoặc luận điệu tuyên truyền chính thống và giúp khơi mào cho các thảo luận cần thiết, trong khi giảm thiểu khả năng bị coi là gây hấn, nhạo báng hoặc không thành thực?

Nguồn bài dịch: Why social change needs to be a laughing matter

 

Comments

comments